भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)
Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)
Public domain in India · Report a copyright issue
Page 967 of 1416
Read in contextचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता। ९३६
जातीफलं च गोदन्तं ताप्यं गन्धरसं तथा ।
विषं समुद्रफेनं च सोरका स्फटिकारिका ॥ ३३ ॥
शंखचूर्णं शंखनाभिचूर्णं पाषाणसम्भवम् ।
मनःशिला च कासीसं समभागं च कारयेत् ॥ ३४ ॥
भावयेद्वेतसरसैः काचकूप्यां क्षिपेत्ततः ।
अत्र द्रवं च तद्दत्त्वा चोष्णस्थाने च धारयेत् ॥
वस्त्रेणाच्छादयेत्तावद्यावत्स्यात्सप्तवासरम् ॥ ३५ ॥
इमली, पीपलवृक्ष, थूहर, आक और चिरचिटा इन पाँचोंकी छालकी भस्मोंको समान भाग लेकर पानीमें अलग २ घोलकर छान लेवे । फिर इन क्षारजलोंको मन्द मन्द अग्निसे पकावे । पकते २ जब क्षारद्रव्य बाकी रहजाय तब उतारलेवे । पश्चात् यह क्षार एवं पाँचों नमक, सुहागा, जवाखार, सज्जी, हींग, हरिताल, लौंग, नौसादर, जायफल, गोदन्ती, हरिताल, सोनामाखी, बोल, शुद्ध मीठा तेलिया, समुद्रफेन, सोरा, फटकरी, शंखचूर्ण, शंखनाभिचूर्ण, पाषाणभेदका चूर्ण, मैनसिल और हीराकसीस इन सबको समान भाग लेकर एकत्र बारीक चूर्ण करलेवे और फिर समस्त चूर्णको अम्लवेतके रसमें भावना देकर कपड़ौटी कीहुई काँचकी शीशीमें भरकर उष्ण स्थानमें रखदेवे और उसके मुखको अच्छेप्रकार वस्त्रसे ढककर ७ दिन-तक रखा रहनेदेवे ॥ ३१–३५ ॥
पश्चान्मन्दाग्निना देयं वारुणीयन्त्रमुद्धरेत् ॥ ३६ ॥
काचकूप्यां जलं दत्त्वा रक्षयेद्यत्नतः सुधीः ।
गुञ्जैकं पर्णखण्डेन प्रत्यहं भक्षयेन्नरः ॥ ३७ ॥
कासं श्वासं क्षयं प्लीहमजीर्णं ग्रहणीगदम् ।
रक्तपित्तं क्षतं गुल्ममर्शांसि च विनाशयेत् ॥ ३८ ॥
अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च शूलमष्टविधं तथा ।
आमवातं वातरक्तं खञ्जवातं धनुस्तथा ॥ ३९ ॥
उदरामयमामं च स्थूलतां कृमिकोष्ठताम् ।
वार्तापित्तकफान्सर्वांन्नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ४० ॥
भुक्त्वा च कण्ठपर्यन्तं गुञ्जैकं च रसं लिहेत् ।
तत्क्षणात्कारयेद्भस्म तृणरा शिमिवानलः ॥ ४१ ॥