Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 706 of 1416

Read in context
Page 706

६७४ | भैषज्यरत्नावली । | [ वातव्याधि-

तैल अस्सी प्रकारके वातरोग, चालीस प्रकारके पित्तरोग, बीस प्रकारके कफके रोग एवं गृध्रसीवात, हड्डीका टूटजाना मन्दाग्नि, अरुचि, अपस्मार, उन्माद, भ्रम, मन्द मन्द चलना, त्वचा, शिर, सन्धि, जानुसन्धि, पाँव और पृष्ठ इन स्थानोंमें स्थित वातकी पीडा इन सबको नष्ट करताहै ॥ ७८-८१ ॥

अश्वो वा वातसंभग्नो गजो वा यपि वा नरः ।
प्रसारयति यस्मात्तं तस्मादेषा प्रसारणी ॥ ८२ ॥
इन्द्रियाणां च जननी वृद्धानां च प्रसूयनी ।
एतेनान्धकवृष्णीनां कृतं पुंसवनं महत् ॥
प्रसारणीतैलमिदं बलवर्णाभिवर्द्धनम् ॥ ८३ ॥
अपनयति जरां पलितं शोषयति रुजां करोति तारुण्यम् ।
पक्षाघातं सर्वाङ्गहतं नाशयति वातगुल्मं च ॥ ८४ ॥
एतदुपयुज्यमानः प्रसन्नवर्णेन्द्रियो भवति ॥ ८५ ॥

वातसे पीडित घोडे या हाथी अथवा मनुष्यको वातबंधनसे छुडा देता है, इस कारण इसको प्रसारणी तैल कहते हैं । यह तैल इन्द्रियशक्तिको उत्पन्न करनेवाला, वृद्ध मनुष्योंको प्रसन्न करनेवाला, अन्धोंको दृष्टिशक्ति, नपुंसकोंको, पुरुषत्व देनेवाला एवं बल, वर्ण और जठराग्निकी वृद्धि करता है । वृद्धताको और पलितरोगको दूर करता है । रोगोंको नष्टकर तरुणताको उत्पन्न करता है । एवं पक्षाघात, सर्वाङ्गत-वात और वात गुल्मरोगका नाश करता है । इस तेलको सेवन करनेसे मनुष्य निर्म-लवर्ण और प्रसन्न इन्द्रियोंवाला होता है ॥

सप्तशंतिकप्रसारणीतैल ।

समूलपत्रमुत्पाट्य शरत्काले प्रसारणीम् ।
शतं ग्राह्यं सहचराच्छतावर्याः शतं तथा ॥ ८६ ॥
बलात्मगुप्ताश्वगन्धाकेतकीनां शतं शतम् ।
पचेच्चतुर्गुणे तोये द्रवैस्तैलाढकं पृथक् ॥ ८७ ॥
मस्तु मांसरसं चुक्रं पयश्चाढकमाढकम् ।
दध्याढकमायुक्तं पाचयेन्मृदुनाऽग्निना । ८८ ॥
द्रव्याणां तु प्रदातव्या मात्रा चार्द्धपलांशिका ।
तगरं मदनं कुष्ठं केशरं मुस्तकं त्वचम् ॥ ८९ ॥