Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 338 of 1416

Read in context
Page 338
३०६भैषज्यरत्नावली ।[ ग्रहणी-

तेजपत्रमजाजी च यमानी विश्वसैन्धवम् ।
प्रत्येकं तोलकं चूर्णं मरिचन्तारयोस्तथा ॥ १४ ॥
निरुत्थकं मृतं हेम तथा द्वादशरक्तिकम् ।
आर्द्रकस्य रसेनैव धात्र्याश्च स्वरसेन च ॥ १५ ॥
भावयित्वा प्रदातव्यो माषद्वयप्रमाणतः ।
भक्षयेत् प्रातरुत्थाय पथ्यं भक्षेद् यथेप्सितम् ॥ १६ ॥
अग्निमान्द्यमजीर्णं च दुर्नामग्रहणीं जयेत् ।
आमाजीर्णप्रशमनः सर्वरोगनिषूदनः ॥ १७ ॥
नाशयेदुदरान् रोगान् विष्णुचक्रमिवासुरान् ॥ १८ ॥
“ ग्रन्थान्तरेऽस्य राजवल्लभ इति संज्ञा ॥ ”

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, लोहेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, सीसेकी भस्म, चीतेकी जड, निसोत, सुहागा, जायफल, हींग, दालचीनी, इलायची, नागरमोथा, लौंग, तेजपात, कालाजीरा, अजवायन, सोंठ, सेंधानमक, कालीमिरच और रौप्यभस्म प्रत्येक एक एक तोला एवं स्वर्णभस्म बारह रत्ती सबको एकत्रकर अदरख और आंमलोंके रसमें पृथक् पृथक् भावना देकर दो दो माशेकी गोलियाँ बनालेवे। इसकी एक एक गोली प्रतिदिन प्रातःकाल सेवन करे और यथेच्छ आहार विहार करे। यह रस मन्दाग्नि, अजीर्ण, बवासीर, ग्रहणी, आमाजीर्ण, उदररोग और अन्यान्य सर्वप्रकारके विकारोंको नष्ट करता है। “अन्य ग्रन्थकार इस बृहन्नृपवल्लभ रसको राजवल्लभ भी कहते हैं” ॥ १३-१८ ॥

महाराज नृपतिवल्लभ ।

कर्षत्रयं मृतं कान्तं मृताभ्रं मृतताम्रकम् ।
मृतं तारं माक्षिकं च कर्षं कर्षं प्रदापयेत् ॥ १९ ॥
मृतं स्वर्णं मृतं तारं टङ्गणं शृङ्गमेव च ।
वसिरं दन्तिमूलं च मारिचं तेजपत्रकम् ॥ २० ॥
यमानी बालकं मुस्तं शुण्ठक च सधान्यकम् ।
सिन्धूद्भवं सकर्पूरं विडङ्गं चित्रकं विषम् ॥ २१ ॥
पारदं गन्धकं चैव तोलमानं प्रदापयेत् ।
तोलद्वयं त्रिवृच्चूर्णं लवङ्गं तच्चतुर्गुणम् ॥ २२ ॥