Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 240 of 1416

Read in context
Page 240
२०८भैषज्यरत्नावली ।[ दुग्ध-

क्षेत्रपालाय नमः । ॐ ह्रीँ ठँ ठ भो भो ज्वर शृणु शृणु हल हल गर्ज गर्ज ऐकाहिकं द्व्याहिकं त्र्याहिकं चातुर्थिकम् अर्द्धमासिकं मासिकं नैमेषिकं मौहूर्तिकं फट्फट् ह्रीं फट् फट् हल हल मुञ्च मुञ्च भूम्यां गच्छ स्वाहा ।" इति पठित्वा एकवृक्षे श्मशाने चतुष्पथे वा विसर्जयेत् । एतत् कर्म्म वास्तु-शुचिदक्षिणप्रदेशे कुर्यात् ॥ २२ ॥"

ज्वररोगीके हाथकी नौ मुट्ठी परिमाण चावल लेकर और भात बनाकर उसका सुन्दर पुतला बनावे । उसको खसके आसनपर स्थापन करके उसपर हल्दीका लेपकर दे और उसके चारों ओर पीले वस्त्रकी चार झंडियें लगावे । फिर उस पुतलेके सर्वांगमें गन्ध पुष्पादि चढाकर हल्दीके रससे भरेहुए चार घडे उसके चारों कोनोंमें रखदेवे । फिर “ ॐ विष्णुः ३ नमः परमात्मनेऽद्य ” इत्यादि संकल्प कर और ज्वरकी मूर्त्तिका ध्यान तथा आवाहन करके उसमें नौ कौडियें लगाकर गन्ध, अक्षत, पुष्प, धूप, दीपादिके द्वारा उसकी यथाविधि पूजा करे और सायंकालके समय उस पुतलेको रोगीके ऊपर उतारकर उपर्युक्त 'ॐ नमो भगवते' इत्यादि मन्त्रको पढकर बलि देवे । इस प्रकार यह कर्म रोगीके रहनेके घरक दक्षिण ओर पवित्र स्थानमें सन्ध्याके समय क्रमशः ३ दिनतक करे । पश्चात् उस मूर्त्तिको किसी एक वृक्षके नीचे या श्मशानमें अथवा चौराहेमें विसर्जन कर देवे ॥ १९-२२ ॥

नक्षत्रजनितरोगफल ।

कृत्तिकायां यदा व्याधिरुत्पन्नो भवति स्वयम् ।
नवरात्रं भवेत् पीडा त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥ २३ ॥

मृगशीर्षे पञ्चरात्रमार्द्रायां मुच्यतेऽसुभिः ।
पुनर्वसौ तथा पुष्ये सप्तरात्रेण मोचनम् ॥ २४ ॥

नवरात्रं तथाऽऽश्लेषे श्मशानान्तं मघासु च ।
द्वौ मासौ पूर्वफाल्गुन्यामुत्तरासु त्रिपञ्चकम् ॥ २५ ॥

हस्ते च सप्तमे मोक्षश्चित्रायामर्द्धमासकम् ।
मासद्वयं तथा स्वात्यां विशाखे दिनविंशतिः ॥ २६ ॥

मित्रे चैव दशाहानि ज्येष्ठायामर्द्धमासकम् ।
मूले न जायते मोक्षः पूर्वाषाढे त्रिपञ्चकम् ॥ २७ ॥