Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 182 of 1416

Read in context
Page 182
१५०भैषज्यरत्नावली ।[ रस-

शीतपूर्वं दाहपूर्वं विषमे सन्ततज्वरे ।
अग्निमान्द्ये च वाते च प्रयोज्योऽयं रसोत्तमः ।
मृतसंजीवनो नाम विख्यातो रससागरे ॥ ७३ ॥

इस रसको अत्यन्त घोर सन्निपात त्रिदोषज विषमज्वर, आमवात, वातगुल्म, शूल, प्लीहा, जलोदर, शीतयुक्त या दाहयुक्त विषमज्वर, सन्ततज्वर, मन्दाग्नि और वातव्याधि इन सम्पूर्ण रोगोंमें प्रयोग करना चाहिये। यह मृतसंजीवनरस रससमुद्रमें अत्यन्त प्रसिद्ध है ॥ ७२ ॥ ७३ ॥

श्रीरसराज ।

भागैकं रसराजस्य भागश्च हेममाक्षिकात् ।
भागद्वयं शिलायाश्च गन्धकस्य त्रयो मताः ॥ ७४ ॥
तालाष्टादशका भागाः शुल्बं स्याद्भागपंचकम् ।
भल्लातकात्त्रयो भागाः सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥ ७५ ॥
वज्रीक्षीरप्लुतं कृत्वा दृढे मृन्मयभाजने ।
विधाय सुदृढां मुद्रां पचेद् यामचतुष्टयम् ॥ ७६ ॥
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य खल्लयेत्सुदृढं पुनः ।
गुञ्जाचतुष्टयं चास्य पर्णखण्डेन दापयेत् ॥
रसराजः प्रसिद्धोऽयं ज्वरमष्टविधं जयेत् ॥ ७७ ॥

पारा १ तोला, स्वर्णमाक्षिक १ तोला, मैनसिल २ तोले, गन्धक ३ तोले, हरताल १८ तोले, ताँबा ५ तोले और भिलावे (अभावमें लाल चन्दन) ३ तोले लेकर सबको एकत्र पीसलेवे। फिर थूहरके दूधमें खरल करके गोलासा बनाकर मिट्टीकी हाँडीमें रखदेवे और उसपर उत्तम प्रकारसे मुद्राकरके ४ प्रहरतक अग्निमें पकावे स्वाङ्गशीतल होजानेपर औषधिको निकालकर खूब बारीक खरल करलेवे। इसको चार रत्ती परिमाण लेकर पानमें रखकर सेवन करानेसे आठप्रकारका ज्वर दूर होता है यह रसराज ज्वरकी प्रसिद्ध औषध है ॥ ७४-७७ ॥

मुद्राघोटकरस ।

पारदो गन्धकश्चैव त्रिक्षारं लवणत्रयम् ।
गुग्गुलुर्वत्सनाभं च प्रत्येकं तु द्विमाषिकम् ॥ ७८ ॥
कृष्णोन्मत्तजटानीरैर्भावयेत्सप्तवारकम् ।
गोक्षुरेन्द्रकमारीषकरञ्जचित्रतेजिका ॥ ७९ ॥