Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 143 of 1416

Read in context
Page 143

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १११


काचकूप्यां निवेश्याथ वालुकायन्त्रके पचेत् ।
द्वियामान्ते समुद्धृत्य मर्दयेदार्द्रकद्रवैः ॥ ३६ ॥
मृतसंजीवनो नाम रसोऽयं शंकरोदितः ।
मृतोऽपि सन्निपातार्तो जीवत्येव न संशयः ॥ ३७ ॥
नातः परतरः कश्चित् सन्निपातहरो रसः ।
अघोरंमन्त्रमुच्चार्य पूजां रक्षां च कारयेत् ॥ ३८ ॥

पारा एकभाग और गन्धक दोभाग दोनोंको एकत्र खरल करके कजली करलेवे एवं अभ्रकभस्म, लोहभस्म, ताम्रभस्म, वत्सनाभ, हरताल, कौडीकी भस्म, मैनसिल, सिंगरफ, सोनामाखी चीतेकी जड़, हाथीशुण्डीकी जड़, अतीस, सोंठ, मिरच और पीपल ये प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेकर सबको एकत्र बारीक खरलकर अदरखके रसमें तीन दिनतक और निर्गुण्डी और भाँगके रसमें क्रमसे तीन तीन दिनतक खरल करके काँचकी आतसी शीशीमें भरकर वालुकायन्त्रमें पकावे । दो प्रहरके पश्चात् स्वांगशितल होनेपर औषधिको निकालकरके अदरखके रसमें खरल करके सुखालेवे । यह श्रीशंकरमहाराजका कहा हुआ मृतसंजीवननामक रस है । इसके सेवन करनेसे मृतप्राय सन्निपातरोगी भी जीवित होजाताहै । सन्निपातको नष्ट करनेवाला इससे उत्तम और कोई रस नहीं है । इस रसको सेवन करानेसे प्रथम अघोर मंत्रके द्वारा शिवजीका पूजन और रसको अभिमंत्रित करके सुरक्षित करलेना चाहिये ॥ ३३-३८ ॥

सन्निपातभैरव रस ।

हिङ्गुलस्य विशुद्धस्य सार्द्धतोलचतुष्टयम् ।
गन्धकस्य विषस्यापि प्रत्येकं तोलकद्वयम् ॥ ३९ ॥
समाषकद्वयं चैव कनकात्तोलकत्रयम् ।
माषैकाधिकतोलैकं टङ्कणस्य तथैव च ॥ ४० ॥
सम्मर्द्य जम्बीररसैर्वटीं छायाविशोषिताम् ।
गुञ्जैकापरिमाणां तु कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ४१ ॥
एकां तु भक्षयेत्तासां गोलयित्वाऽऽर्द्रकद्रवैः ।
घोरे त्रिदोषे दातव्यः सन्निपातकभैरवः ॥ ४२ ॥


“ ॐ अघोरभ्यश्च घोरेभ्यश्च घोरघोरतरेभ्यश्च सर्वतः । सर्वेभ्यो नमोस्तु रुद्ररूपेभ्यः । ” इति मन्त्रेण रक्षणं पूजनं च । अघोरमन्त्रेण अन्यत्रापि रसकार्यमन्यथा दोषोऽस्ति ॥