Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished486 pages

Page 70 of 486

Read in context
Page 70
१८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ उपनयनकालः

आह च—

वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचयो गृहस्थाश्रममाविशेत् ॥ इति ॥

तथा च श्रुतिः—‘आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषे-
णाऽभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे’ इत्यादि ॥ ४ ॥
अधुना ग्रहणान्तपक्षमेव स्थापयितुं हेतुमाह—

जीवितस्याऽस्थिरत्वात् ॥ ५ ॥

**अनु०—**क्योंकि जीवन अनिश्चित है ॥ ५ ॥
**टि०—**इस सूत्र के अनुसार ब्रह्मचर्य की अवधि बहुत लम्बी नहीं होनी चाहिए क्योंकि आयु अनिश्चित है, और ब्रह्मचर्य की अवधि लम्बी होने पर अग्निष्टोम आदि अनेक यज्ञ कर्मों के लिए समय नहीं रह जायगा ।

पौराणिकादिवेदब्रह्मचर्यचरणं न कार्यम्, श्रौतस्य कर्मणोऽग्निहोत्रादेर्विच्छेदप्रसङ्गात् । किमिति विच्छेदः जीवितस्याऽस्थिरत्वात् ॥ ५ ॥

ननु कश्चित् कर्ता तावन्तं कालं जीवेदिति तेनैवाऽग्निहोत्रादि करिष्यते । तस्मान्न पूर्वेषां पक्षाणां त्यागो युक्त इत्याशङ्क्य श्रुतिविरोधमेव दर्शयति—

कृष्णकेशोऽग्नीनादधीतेति श्रुतिः ॥ ६ ॥

**अनु०—**श्रुति में कहा गया है कि केशों के काले रहते ही अग्नियों का आधान करना चाहिए ॥ ६ ॥

अनया श्रुत्या विरोधात्स्मार्तानां पूर्वेषां पक्षाणां त्यागः ॥ ६ ॥

अथेदानीं ब्रह्मचर्यस्य उपनयनानन्तरारम्भं दर्शयितुमनुपनीतस्य शास्त्रचोदितकर्मानधिकारमाह—

नास्य कर्म नियच्छन्ति किञ्चिदा मौञ्जिबन्धनात् ।
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेषु जायत इति ॥ ७ ॥

**अनु०—**मौञ्जीबन्धन (उपनयन संस्कार) के पहले बालक के कर्मों पर धर्माचार्य कोई बन्धन नहीं रखते । जब तक उसका पुनः जन्म वेद के माध्यम से नहीं होता तब तक वह आचरण से शूद्र के समान होता है ॥ ७ ॥

प्रायशो नियमरूपत्वाद्विधीनां नियच्छन्तोत्युक्तम् । तथा च गौतमः—‘यथोपपातंमूत्रपुरीषो भवती’ति । ननु किमिति तस्य धर्मानधिकारः ? यावता सोऽपि त्रैर्विणक एव । सत्यम्, तथाऽपि वृत्त्या शूद्रसमो ह्येषः । वृत्तिर्वर्तनमा-