बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
by महर्षि बौधायन
Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)
Page 69 of 486
Read in contextतृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १७
पुरातनं पुराणं पौराणं कृतयुगपुरुषचरितम्। किं तत्? वेदस्वीकरणार्थं ब्रह्मचर्यं उपनयनात्प्रभृत्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षपरिमितं च। तदिदानीन्तनैरपि कर्तव्यमिति वाक्यशेषः। यद्वा—पौराणं पुराणैर्मन्वादिभिर्दिष्टमाचरितं च। अथ वा—अनादित्वात् पुराणो वेदः तत्र भवं पौराणम्। यद्वा—प्रसिद्धेतिहास-पुराणप्रभवम् ॥ १ ॥
तस्यैव परिमाणान्तरमाह—
चतुर्विंशतिं द्वादश वा प्रतिवेदम् ॥ २ ॥
अनु०—अथवा प्रत्येक वेद के लिए चौबीस या बारह वर्ष के ब्रह्मचर्य का आचरण करे ॥ २ ॥
वर्षाणीत्यनुवर्तते । वाशब्दश्च प्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥ २ ॥
संवत्सरावमं वा प्रतिकाण्डम् ॥ ३ ॥
अनु०—अथवा प्रत्येक काण्ड के लिए एक वर्ष के ब्रह्मचर्य का पालन करे ॥ ३ ॥
टि०—'संवत्सरावमम्' 'संवत्सराधिकम्' वा गोविन्द स्वामी। काण्ड पाँच हैं—प्राजापत्य, सौम्य, आग्नेय, वैश्वदेव, स्वायम्भुव। ब्यूहलेर ने तैत्तिरीय संहिता के सात काण्डों का निर्देश किया है। द्र० सेक्रेड बुक्स आफ दि ईस्ट, पृ० १४९, टि० ३।
प्राजापत्यादीनां ^१पञ्चानामपि काण्डानामेकैकस्मिन् काण्डे संवत्सरावमं वा संवत्सरावधिकमित्यर्थः। प्रतिशब्दो वीप्सार्थः ॥ ३ ॥
ग्रहणान्तं वा ॥ ४ ॥
अनु०—अथवा जब तक वेद का ग्रहण न करले तब तक ब्रह्मचर्य का आचरण करे ॥ ४ ॥
टि०—इस नियम के अनुसार वर्षों की किसी संख्या द्वारा ब्रह्मचर्याश्रम की अवधि का निर्देश नहीं किया गया है, अपितु वेद के अध्ययन, अर्थावबोध और ज्ञान को ही आवश्यक माना गया है। जब तक वेदविद्या का ज्ञान और अर्थावबोध न हो जाय तब तक दूसरे आश्रम में प्रवेश नहीं करना चाहिए।
यावता कालेन वेदस्वीकरणं भवति तावन्तं कालम्। एते च विकल्पास्सा-मर्थ्यापेक्षया द्रष्टव्याः। एतदुक्तं भवति—यावद्वेदस्वीकरणं तदर्थावबोधश्च न जायते तावन्नाऽऽश्रमान्तरप्रवेशाधिकार इति। तावदधीतवेदैराश्रमान्तर-प्रवेशः कार्यः, स त्वधीतवेदैरविप्लुतब्रह्मचर्येण च कार्यः।
१. प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवस्वायम्भुवानि पञ्च काण्डानि। एतेषां स्वरूपं गृह्ये (३. १०.) द्रष्टव्यम्।
५ बौ० ध०