Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 438 of 486

Read in context
Page 438
३८४बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्राजापत्यकृच्छ्रः

अनु०—( प्रजापति द्वारा बताया गया या आचरित ) प्राजापत्य कृच्छ्र नाम का व्रत तीन तीन दिन क्रमशः केवल दिन में भोजन करने, केवल रात्रि में भोजन करने बिना माँगे मिले हुए अन्न का भोजन करने और कुछ भी आहार न करने पर कुल बारह दिन का होता है ॥ ६ ॥

प्राजापत्यस्तद्देवत्यस्तेन आचरितो वा । स कथं भवेदित्याह—द्वादशाहं चतुर्धा कृत्वा त्र्यहं त्र्यहं सम्पाद्य आद्ये त्र्यहे दिवाऽश्नीयात् । द्वितीये रात्रौ, तृतीये अयाचितम्, चतुर्थे वायुभक्ष इति अयाचितमिति याचनाप्रतिषेधः । एवं प्राजापत्यः कृच्छ्रः क्लेशात्मको नियमेन स्मृत्यन्तरोक्तेतिकर्तव्यताको नाऽत्र ग्राह्यः। यथा गौतमेन प्राजापत्येऽभिहितं' 'रौरवयौधाजये नित्यं प्रयुञ्जीत' इत्यादि । तद्यदि सर्वं, नित्यत्वाध्येतृच्छन्दोगव्यतिरिक्तानामधि- कारो न स्यात् । न ह्यन्यस्य सामानि सन्ति । न च प्रायश्चित्तार्थेन ग्रहणं युक्तम्, प्रतिषेधात् । स्त्रीबालादेरप्यधिकारार्थं सकलधर्मशास्त्रोक्तस्त्रिवर्णसा- धारणलक्षण एव विधिर्द्रष्टव्यः ॥ ६ ॥

अहरेकं तथा नक्तमज्ञातं वायुभक्षणम् ।
त्रिवृदेष परावृत्तो बालानां कृच्छ्र उच्यते ॥ ७ ॥

**अनु०—**यदि एक दिन केवल दिन में भोजन करे, दूसरे दिन केवल रात्रि में भोजन करे, तीसरे दिन बिना माँगे ही मिले आहार का भोजन करे और चौथे दिन निराहार केवल वायु का भक्षण कर रहे। इसी क्रम में तीन बार करने पर कुल बारह दिनों का बालकों का कृच्छ्र व्रत बताया गया है ॥ ७ ॥

अयमपि प्राजापत्यविशेष एव ॥ ७ ॥


१. सूतदाहीयाः आपस्तम्बीये धर्मसूत्रेऽध्यात्मपटले प्रसिद्धाः, तत्र द्रष्टव्याः ।
२. ऋगियं ११४ पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्या ।
३. केनचित् पुरुषेण कस्मिंश्चिद्दण्डे बह्वीरपूपिकाः प्रोताः कृत्वा ताः क्वचिन्न्या- सीकृत्य देशान्तरं गत्वा पुनः प्रतिनिवृत्य न्यासरक्षिता पृष्टः भवदीयं दण्डं मुषिका अभक्षयन्नित्यवोचत् । तेन च निश्चितम्—यदा दाण्डोऽपि मुषिकेण भक्षितः, तदा किमु वक्तव्यं अपूपा भक्षिता इति । अयमेव दण्डापूपिकान्यायः ।
४. पुनानस्सोम धारयाऽऽपो वसानो अर्षीति ।
आरत्नधा योनिमृतस्य सदित्सुत्सो देवो हिरण्मयः ॥ १ ॥
दुहान ऊधर्दिव्यं मधुप्रियं प्रत्नंसधस्थमासदत् ।
आपृच्छयं धरुणं वाज्यर्षसि नृभिर्धोतो विचक्षणः ॥ २ ॥
( सा. सं. उ. १. १. १. )
इति ऋग्द्वयमुक्थ्यरूपेण प्रग्रथ्य तत्र गीयमाने सामनी रौरवयौधाजपसंज्ञके ।