Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 374 of 486

Read in context
Page 374

३२२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [कृच्छ्रत्रयप्रायश्चित्तम्]

आऽग्निमुखात्कृत्वेति दार्विहोमिकतन्त्रप्राप्त्यर्थम्, उपजुहोतीति श्रवणात्। पक्वहोमानन्तरं वक्ष्यमाणहोमादिः। पक्वहोमाश्च व्याहृतीभिस्सावित्र्या च ॥ ३ ॥

त एते मन्त्राः—

"कामेन कृतं कामः करोति कामायैवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा। मनसा कृतं मनः करोति मनस एवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा। रजसा कृतं रजः करोति रजस एवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा। तमसा कृतं तमः करोति तमस एवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा। पाप्मना कृतं पाप्मा करोति पाप्मन एवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहा। मन्युना कृतं मन्युः करोति मन्यव एवेदं सर्वं यो मा कारयति तस्मै स्वाहेति" ॥ ४ ॥

अनु०—यह काम ने किया, काम ही यह पाप करता है, यह सभी काम का है जो मुझसे कराता है।···मन ने किया-। राग ने किया···तमस् ने किया-। पापी ने किया···। क्रोध ने किया···॥ ४ ॥

कामेन कृतं न मया। यद्यप्यात्मा कर्मकर्त्ता तथाऽपि कामाधीनमेतद्व्रत्य-चरणमनुष्ठ्यातव्यमित्यभिप्रायः। एवं मनःप्रभृतिष्वपि यथासम्भवं तस्य हेतु-भावो द्रष्टव्यः। कामः रागोऽर्थव्यतिकर।व्यतिकराभिलाषः। मन्युः क्रोधः तद्धि-घातकृत्सु। तावेवाऽविहिताकरणप्रतिषिद्धसेवनयोर्निदानम्। तत्सहकारिणि मनोरजस्तमांसि। पाप्मा कर्तुः पापम्। तदप्यनेकजन्मोपार्जितं कारणमेव॥४॥

जयप्रभृति सिद्धमा धेनुवरप्रदानात् ॥ ५ ॥

अनु०—जय से लेकर अन्त में दक्षिणार्थ गौ के दान तक की क्रियाएं ज्ञात ही हैं॥ ५ ॥

इदमपि तन्त्रप्राप्तिद्योतकमेव ॥ ५ ॥

अपरेणाऽग्निं कृष्णाजिनेन प्राचीनग्रीवेणोत्तरलोम्ना प्रावृत्य वसति ॥ ६ ॥

अनु०—इसके अनन्तर अग्नि के पश्चिम की ओर काले मृग के चर्म से शरीर को इस प्रकार ढक कर बैठा रहे कि मृगचर्म की ग्रीवा पूर्व की ओर हो और उसके रोएं ऊपर की ओर हों॥ ६ ॥

अपरेणाऽग्निमग्नेः पश्चिमदेशे ऋज्वन्वयत्, रात्राविति शेषः॥ ६ ॥