बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
by महर्षि बौधायन
Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)
Page 37 of 486
Read in context[ ३३ ]
"विज्ञायते च—परिमिता वा ऋचः परिमितानि सामानि परिमितानि यजूंष्यथै-
तस्यैवाऽन्तो नाऽस्ति यद्ब्रह्म तत्प्रतिगृणत आचक्षीत स प्रतिगर इति ।" २. १८. २८
"उपनिषदो वेदादयो वेदान्ताः सर्व्वच्छन्दस्सु संहिता मधून्यघमर्षणमथर्वशिरो रुद्राः
पुरुषसूक्तं राजनरौहिणे सामनी बृहद्रथन्तरे पुरुषगतिमहानाम्यो महावैराजं महादिवा-
कीर्त्यं ज्येष्ठसाम्नामन्यतमं बहिष्पवमानं कूश्माण्डयः पावमान्यः सावित्री चेति
पावनानि ।" ३. १०. ११
ऋग्वेद संहिता के कई मन्त्र बौधायनधर्मसूत्र में उद्धृत हैं। सबसे अधिक संख्या
तैत्तिरीयसंहिता से उद्धृत मन्त्रों की है। यथा—
बौ० २. १७. १८ समिद्धती अर्थात् तै० सं० १.५.३.२ का संकेत ।
बौ० २. १७. २५ में 'भवतं नस्समनसौ' तै० सं० १. ३. ७ का २. १७. २६ में “या
ते अग्ने यज्ञिया तनू' तै० सं० ६. ३. १०. १ का, बौ० २. १७. ३२ में तैत्तिरीयसंहिता के
मन्त्रों 'सखा मे गोपाय' 'यदस्य पारे रजसः' 'येन देवा पवित्रेण', 'येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा
उदायन्' के उद्धरण आये हैं।
बौ० २. १८. ७ में तै० सं० का 'ब्रह्म जज्ञानम्' ( ४. २. ८. २ ) मन्त्र उद्धृत है।
बौ० ३. १. ११ में तैत्तिरीयसंहिता के मन्त्र 'वास्तोष्पते ! प्रतिजानीह्यस्मे' तथा
"वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते" उद्धृत है। तैत्तिरीयसंहिता का ही ३. ४. ११. २
मानस्तोकीय मन्त्र भी उद्धृत है। बौ० ३. २. ६
इस प्रकार के अनेक उद्धरण इस धर्मसूत्र में उपलब्ध हैं। ब्राह्मण ग्रंथों के अन्तर्गत
भी विशेषतः तैत्तिरीय ब्राह्मण के ही उद्धरण इस धर्मसूत्र में आये हैं। तैत्तिरीय ब्राह्मण
३. १२. ९ के भाव को बौधायन २. १७. ८ में निम्नलिखित रूप में अभिव्यक्त किया
गया है—
"एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्। तस्यैवाऽऽत्मा पदवित्तं
विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति ।"
बौधायन २. १७. ३२ में भी तैत्तिरीय ब्राह्मण का उद्धरण है—"येन देवाः पवि-
त्रेणाऽऽत्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारेण पावमान्यः पुनन्तु मा ॥"
तै० ब्रा० ३. ७. ३ के अर्थ को बौधायन १. ६. २ में अभिव्यक्त किया गया है—
छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विप्रस्य दक्षिणे ।
अप्सु चैव कुशस्तम्बे पावकः परिपण्यते ॥
तैत्तिरीय ब्राह्मण १२. ३९ बौधायन २. ११. ३४ में उद्धृत है—'स यत् ब्रूयात्—
येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः पिता पुत्रेण पितृमान् योनियोनौ। नाऽवेदविन्मनुते तं बृहन्तं
सर्वानुभुमात्मानं साम्पराये इति ।'
तैत्तिरीय ब्राह्मण २. ८. ८३ को ही बौ० २. १३. २ "केवलाघो भवति केवलादी।
मोघमन्नं विदन्ते इति ।" में व्यक्त किया गया है।
तैत्तिरीय आरण्यक से भी अनेक उद्धरण इस सूत्र में उपलब्ध हैं। बौ० १. २. १३
का "गङ्गायमुनयोरन्तरमित्येके" तैत्तिरीयारण्यक प्र० २ के "गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यः नमः"
३ बौ० मू०