बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
by महर्षि बौधायन
Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)
Page 336 of 486
Read in context२८४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ संन्यासविधिः
पुनर्भवः पुनर्जन्म तदभावं नयतीति नित्यः, पदविन्यासेनेत्यर्थः ॥ ९ ॥
'महदेनं गमयतीति महिमा ॥ १० ॥
अनु०— यह मनुष्य को महान् महिमा के स्थान पर पहुँचाता है ॥ १० ॥
स्पष्टार्थमेतत् ॥ १० ॥
विधिं व्याख्यास्याम इत्युक्तं, तमाह—
केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्पयते ॥ ११ ॥
अनु०— केश, दाढ़ी, मूंछ, शरीर के रोम तथा नखों को काटकर संन्यास के लिए तैयारी करे ॥ ११ ॥
पूर्वाह्ने वपनं कृत्वा अपराह्ने उपकल्पयते आर्जयति ॥ ११ ॥
यष्ट्यशिक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रमिति ॥ १२ ॥
अनु०— दण्ड, शिक्य (रस्सी से बना हुआ भिक्षापात्र लटकाने का छीका) जल छानने के लिए वस्त्र, कमण्डलु तथा भिक्षापात्र—
यष्टयो दण्डाः द्वितीयार्थे प्रथमा । शिक्यं रज्जुनिर्मितं भिक्षापात्रधारणम् । जलपवित्रं आचमनार्थोदकस्य पावनहेतुभूतं वस्त्रम् । तच्चाऽभिनवं केशादिरहितं च द्विगुणं त्रिगुणं वाऽष्टाङ्गुलं प्रादेशमात्रं भवति । उक्तः कमण्डलुः । पात्रं भैक्षाचरणार्थम् । तत्र विकल्पः--'अलाबुं दारुपात्रं वा मृन्मयं वैणवं तथा' इति । इति शब्दः पादुकाद्युपलक्षार्थः । तथा हि—
पादुकामजिनं छत्रं तथा सूत्रमुपानहौ ।
सूचीपल्लववल्कं च त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ॥
विस्रमासोऽन्यतमाभावेऽपि दोषाभावख्यापनार्थः ॥ १२ ॥
एतत्समादाय ग्रामान्ते ग्रामसीमान्तेऽग्न्यगारे वाऽऽज्यं पयो दधीति त्रिवृत्प्राश्योपवसेदपो वा ॥ १३ ॥
अनु०— इन उपकरणों को लेकर गाँव के छोर पर, या ग्राम की सीमा के अन्त स्थान को जाकर अथवा जिस भवन में अग्नि का आधान किया गया हो उसमें जाकर घृत, दूध और दही तीनों के मिश्रण का भक्षण करे और उसके बाद उपवास करे, अथवा जल पी सकता है ॥ १३ ॥
टि०— 'यष्ट्यशिक्यम्' आदि सूत्र के अन्त में 'इति' शब्द से गोविन्द स्वामी
१. "महत्वं गमयति" क. ख. ग. पु.