Skip to content
SarvaKosh
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 252 of 486

Read in context
Page 252

२०० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्

अनु०—इस नियम से ही चण्डाल जाति की स्त्री के साथ योनिसंबन्ध करने का प्रायश्चित्त समझना चाहिए ॥ १३ ॥

व्यवायो गमनम् । एतदप्यबुद्धिपूर्वविषयम् ॥ १३ ॥

तदाह—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

'चण्डालीं ब्राह्मणो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
अज्ञानात् पतितो विप्रो ज्ञानात्तु समतां व्रजेत् ॥ १४ ॥

अनु०—इस संबन्ध में ही निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—
अज्ञानवश चण्डाल जाति की स्त्री से मैथुन करने, चण्डाल द्वारा दिया गया भोजन ग्रहण करने तथा उसकी दी हुई वस्तु को स्वीकार करने से ब्राह्मण पतित हो जाता है, किन्तु जानबूझकर ये कर्म करने पर वह उसके समान ही हो जाता है अर्थात् चण्डाल ही हो जाता है ॥ १४ ॥

समशब्दात् प्रायश्चित्ताभावमाह । समस्तानां निमित्तता, न व्यस्तानाम्, ^२"अभिषुत्य हुत्वा भक्षयेथाः" इतिवन् ॥ १४ ॥

अथाऽविधिपूर्वपरिगृहीतगुरुदाराणामधिगमने, विधिपूर्वपरिगृहीतगुरुस्थानीयभार्यायाः, स्थानविशेषशयननिमित्तव्यामोहात् स्वभार्याबुद्ध्याऽधिगमने वा प्रायश्चित्तान्तरमाह—

पितुर्गुरोर्नरेन्द्रस्य भार्यां गत्वा प्रमादतः ।
गुरुतल्पी भवेत्तेन पूर्वोक्तस्तस्य निश्चय इति ॥ १५ ॥

अनु०—जो पिता, गुरु, तथा राजा की पत्नी से योनिसंबन्ध करता है वह गुरुतल्पगामी होता है और उसका प्रायश्चित्त ऊपर बताया गया है ॥ १५ ॥


१. cf. मनु. ११. १७५,
२. "ग्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान् भक्षयन्ति" इति ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते अस्यायमर्थः—सोमलताः चतुर्भिः पाषाणैः कुट्टयित्वा ततः सोमरसं निष्कास्य तं ग्रहचमसाख्येषु पात्रेषु गृहीत्वा आहवनीयाख्येऽग्नौ हुत्वा ततः प्रत्यङ्मुखाः प्रत्यावृत्य सदोनामके मण्डपविशेष उपविश्य तं हुतशेषं सोमरसं यथाविध्यृत्विजः पिबेयुरिति । अत्र नैकैकस्याभिषवादेः प्रत्येकं भक्षणं प्रति निमित्ततां, किन्तु समुच्चितयोरेव होमाभिषवयोरस्त्विति निर्णीतं तृतीये तदत्राऽप्यनुसन्धेयम् ।