आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

आयुर्वेदीयग्रन्थमाला ।
एकादशं पुष्पम् ।
सारस्वतकुलावतंसोपाध्याय-
श्रीमाधवविरचित
आयुर्वेदप्रकाशः ।
आचार्योपाह्वेन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा
[संशो]धितः प्रकाशितश्च ।
मूल्यं १। रूप्यकः ।

गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार
पुस्तकालय
विषय संख्या ५३०.०६
पुस्तक संख्या ८ I
आगत पञ्जिका संख्या १४,१८५
पुस्तक पर सर्व प्रकार की निशानियां
लगाना वर्जित है। कृपया १५ दिन से अधिक
समय तक पुस्तक अपने पास न रखें।

(तिरछी पर्ची पर लिखित पाठ:)
गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय
कृपया पुस्तक के ऊपर कोई निशान आदि
न लगावें।

पुस्तकालय
गुरूकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार
वर्ग संख्या ............... आगत संख्या 14195
पुस्तक विवरण की तिथि नीचे अंकित है। इस तिथि
सहित 30 वें दिन यह पुस्तक पुस्तकालय में वापस आ जानी
चाहिए अन्यथा 50 पैसे प्रति दिन के हिसाब से विलम्ब दण्ड
लगेगा।

530.06,8 I
14195
(98)
CC0, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी पाठ (पाठ्य सामग्री) उपलब्ध नहीं है। यह एक सादा/रिक्त पृष्ठ (blank page/flyleaf) है, जिस पर केवल एक अस्पष्ट आयताकार मुहर की छाप मात्र दिखाई दे रही है।

पृष्ठ के निचले भाग में केवल डिजिटलीकरण का विवरण अंकित है:
CC0, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

• ओ३म् *
  पुस्तक की संख्या.................... ५३०/७१ १६४
  पुस्तकालय-पञ्जिका-संख्या......... 14195 (11)
  पुस्तक पर सर्व प्रकार की निशानियां लगाना वर्जित है।
  कोई महाशय १५ दिन से अधिक देर तक पुस्तक अपने
  पास नहीं रख सकता। अधिक देर तक रखने के लिये
  पुनः आज्ञा प्राप्त करनी चाहिये।
  ५३० ✓
  १६४ (11)
  ५३० / ७१ (स)
  स्टाक प्रमाणीकरण १९८४-१९८५
  ५३० / १६४ (11)

[पृष्ठ रिक्त है / जलदाग एवं अस्पष्ट स्याही के अवशेष]
...-५०११ [...] [अस्पष्ट मुहर / अभिलेख]

आयुर्वेदौयग्रन्थमाला ।
एकादशं पुष्पम् ।
सारस्वतकुलावतंसोपाध्याय-
श्रीमाधवविरचित
आयुर्वेदप्रकाशः ।
आचार्योपाहेन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा
संशोधितः प्रकाशितश्च ।
ÂYURVEDÎYA-GRANTHAMÂLÂ.
No. 11.
ÂYURVEDAPRAKÂSHA
BY
MÂDHAVA
EDITED BY
VAIDYA JÂDAVJÎ TRICUMJÎ ÂCHÂRYA,
372, BORÂ BAZÂR STREET, FORT, BOMBAY.
1913 A. D.
मूल्यं १। रूप्यकः। Price 1¼ Rupees.

Printed by R. Y. Shedge, at the ‘Nirnaya-sagar’ Press,
23, Kolbhat Lane, Bombay and published by
Vaidya Jadavji Tricumji Acharya,
372, Bora Bazar Street,
Fort, Bombay.

निवेदनम् ।
रसमाधव इति प्रसिद्ध आयुर्वेदप्रकाशनामायं ग्रन्थः सारस्वतब्राह्मण-
जातीयेन सौराष्ट्रदेशजन्मना वाराणसीनिवासिना उपाध्यायोपनामकेन माधवेन
विरचित इति आयुर्वेदप्रकाशस्यान्ते लिखितात् ग्रन्थसमाप्तिवाक्यात् प्रतीयते ।
स चायमायुर्वेदप्रकाशः ख्रिस्तीयसप्तदशशताब्द्यां विरचित इति प्रतीयते,
ख्रिस्तीये १६०० वत्सरे विरचितस्य भावप्रकाशस्य आयुर्वेदप्रकाशे उल्लेखात् ।
पाकावलिनामकोऽन्योऽपि ग्रन्थ उपाध्यायमाधवविरचितो मुद्रित उपलभ्यते ।
आयुर्वेदप्रकाशे रसशास्त्रप्रतिपाद्याः प्रायः सर्वेऽपि विषया अतिस्पष्टतया अनुभूति-
पथगा एवोपवर्णिताः सन्ति । अतोऽयं ग्रन्थो भिषजां छात्राणां चातीवोपयुक्तः ।
ग्रन्थस्यास्य मुद्रणार्थमादर्शपुस्तकत्रयमुपलब्धम् । प्रथमं क.संज्ञितं मदीयपरम-
सुहृद्भिः वैद्य त्र्यम्बक गुरुनाथ काळे इत्येतैः संपादितं भिषग्विलासपत्रे
प्रसिद्धीकृतं अपूर्णं, द्वितीयं ख.संज्ञकं बुन्दीराजधानीनिवासिनां मदीयपरमसुहृदां
राजवैद्य श्रीप्रसादशर्मणां सकाशाल्लब्धं, तृतीयं ग.संज्ञकं मदीयपरमसुहृदां
स्वर्गवासिनां वैद्य मुरारजीशर्मणां ग्रन्थसंग्रहात् प्राप्तम् । ग्रन्थस्यास्य
संशोधनार्थं यथामति कृतेऽपि यत्ने भ्रमप्रमादादिवशाज्जातं स्खलनं क्वाप्युप-
लभ्येत चेत् सुधीभिः संशोधनीयं क्षन्तव्यश्चाहमिति
यादवशर्मणः ।

इस पृष्ठ पर मुद्रित पाठ अत्यधिक धुंधला (faded / unreadable) होने के कारण पढ़ने योग्य नहीं है। केवल पृष्ठ के निचले भाग में डिजिटलीकरण का विवरण दिखाई दे रहा है:

(पृष्ठ पर मुद्रित मूल पाठ अत्यधिक धुंधला होने के कारण अपाठ्य है)

आयुर्वेदप्रकाशान्तर्गतविषयानुक्रमणिका ।
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
प्रथमोऽध्यायः । कतिपयसुगमरसशोधनो-
मङ्गलाचरणम् ... १ ५ पायाः ... ... १८ १९
आयुर्वेदप्रकाशस्यान्यग्रन्थेभ्यो शोधितरसस्य मुखकरणम् २१ १
वैशिष्ट्यं... ... ,, ९ गन्धकजारणार्थे सिकता-
रसवैद्यप्रशंसा ... २ १५ यन्त्रद्वयं... ... २३ ११
रसदोषाः ... ३ २ कच्छपयन्त्रेण गन्धक-
संस्कारार्थं पारदग्रहणप्रमाणं ,, ३ जारणं ... ... २५ ९
रससंस्कारे बलिपूजाविधानं ,, ४ गन्धकजारणस्यान्य-
खल्वलक्षणं ... ४ ७ त्प्रकारद्वयं ... २६ ८
रससंस्कारसंख्या ... ,, ११ स्वर्णादिजारणार्थे विडकथनं २७ ५
स्वेदनविधिः ... ५ ८ स्वर्णजारणविधिः ... २८ १३
मर्दनविधिः ... ६ ६ दोलायन्त्रेण स्वर्णजारणम् २९ २
मूर्च्छनविधिः ... ,,

२
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
रजतकरणं (राजवती- | जयावटी ... ... ६६ १
विद्या)... ... ३९ १८ | गन्धलोहम् ... ” ५
हेमकरणं (हेमवतीविद्या) ४० ५ | चतुर्मुखरसः ... ” १३
रसबन्धनविद्या ... ४१ १५ | द्वितीयोऽध्यायः।
रसबन्धभेदाः, तेषां | उपरसभेदाः ... ६७ ८
लक्षणानि च ... ४२ ६ | गन्धकोत्पत्तिः ... ” १७
नित्यनाथोक्तं रसमूर्च्छनं ४५ ९ | गन्धकनामानि ... ६८ ९
रससिन्दूरविधानं ... ” २४ | गन्धकस्वरूपम् ... ” १२
रसकर्पूरविधानं ... ४७ १९ | शुद्धगन्धकगुणाः ... ” १७
सिन्दूररसः ... ... ४९ १२ | अशुद्धगन्धकदोषः... ६९ ५
रसमारणविधिः ... ५० १० | गन्धकशोधनं ... ” ८
मृतसूतलक्षणम् ... ५२ १२ | गन्धकगन्धनाशनविधिः ७० १६
कतिपयरसमारणप्रकाराः ” २२ | त्रयोदश गन्धककल्पाः ” २१
जलौकाबन्धविधानं ५३ १६ | तृतीयोऽध्यायः।
खेचरीगुटिका ... ५४ ३ | हिङ्गुलनामानि भेदाश्च ७४ १९
पारदसेवनविधिः ... ५५ २ | हिङ्गुलगुणाः ... ७५ २
रसभक्षणकालः ... ५६ १३ | अशुद्धहिङ्गुलदोषाः ... ” ५
रसभक्षणमात्रा ... ” १८ | हिङ्गुलशोधनम् ... ” ८
रससेवनकर्तुराहारादि- | हिङ्गुलमारणम् ... ” १३
नियमाः ... ५७ २४ | कृत्रिमहिङ्गुलकरणं ... ” २४
अशोधितरसभक्षणे तद्दोष- | हिङ्गुलात्पारदाकर्षणविधिः ७६ १०
शमनोपायः ... ५९ २१ | चतुर्थोऽध्यायः।
रसाजीर्णशमनोपायाः ” २४ | अभ्रकोत्पत्तिः, तद्भेदाः
रससेवने पथ्यापथ्यम् ६० १२ | लक्षणानि च ... ” २२
गन्धामृतरसः ... ६२ १२ | वज्राभ्रकगुणाः ... ७८ २
हेमसुन्दररसः ... ” १९ | अशुद्धाभ्रमारणे दोषाः ” ९
मृत्युञ्जयरसः ... ६३ १ | मृताभ्रलक्षणं ... ” १२
आनन्दसूत रसः ... ” ११ | अभ्रमारणे पुटसंख्या ” १९
प्राणकल्पद्रुमगोलरसः ६४ ८ | अभ्रानुपानं मात्रा च ” २४
त्रिनेत्ररसः ... ... ” २३ | अभ्रशोधनम् ... ७९ ५
शार्दूलरसः ... ... ६५ ३ | धान्याभ्रककरणं ... ” १७
अमृतार्णवरसः ... ” ११ |

३
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
अभ्रमारणप्रयोगाः ... ८० २ | स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोः
मृताभ्रस्यामृतीकरणम् ८२ १९ | शोधनम् ... ९५ ७
अभ्रसेविनामपथ्यानि ८३ ९ | ,, सत्त्वपातनं ... ,, १०
अभ्रकसत्त्वनिष्कासनविधिः ,, १२ | रसाञ्जनोत्पत्तिनामानि ,, १३
अभ्रसत्त्वस्य शोधनमारणं ८४ २ | रसाञ्जनगुणाः ... ,, १८
सामान्यतः सर्वेषां सत्त्व- | नीलाञ्जनलक्षणं ... ,, २१
पातनविधिः ... ८४ २१ | पुष्पाञ्जनलक्षणं ... ,, २२
अभ्रद्रुतिविधानं ... ८५ ४ | अञ्जनसामान्यगुणाः ,, २३
मुक्तादीनां द्रुतिविधानम् ,, २३ | नीलाञ्जनशुद्धिः ... ९६ २
अभ्रककल्पाः ... ८६ ९ | अञ्जनानां सामान्यशुद्धिः ,, ५
पञ्चमोऽध्यायः । | कुलित्थाञ्जननामानि ,, ९
हरितालनामभेद- | कुलित्थाञ्जनगुणाः ... ,, १२
लक्षणानि ... ८७ ८ | अष्टमोऽध्यायः ।
तालकगुणाः ... ,, १६ | टङ्कणनामानि ... ,, २२
अशुद्धस्यासम्यग्जारितस्य च | अशुद्धटङ्कणदोषाः, तच्छो-
तालस्य दोषाः ... ,, १९ | धनं च ... ... ,, २५
मृतताललक्षणम् ... ८८ २ | टङ्कणगुणाः ... ९७ २
तालशोधनम् ... ,, ८ | राजावर्तलक्षणं ... ,, ८
तालमारणविधिः ... ,, १४ | राजावर्तगुणाः ... ,, १३
तालसत्त्वपातनविधिः ९२ १२ | राजावर्तशोधनमारणम् ,, १६
षष्ठोऽध्यायः । | राजावर्तसत्त्वपातनं ,, १९
मनःशिलाया नामभेद- | चुम्बकभेदाः लक्षणं च ,, २५
लक्षणानि ... ९३ ३ | चुम्बकगुणाः ... ९८ २
शुद्धमनःशिलागुणाः ,, १४ | चुम्बकशोधनं ... ,, ५
अशुद्धमनःशिलादोषाः ,, १७ | स्फटिकानामानि ... ,, ९
मनःशिलाशोधनं ... ,, २० | स्फटिकागुणाः ... ,, १२
मनःशिलासत्त्वपातनं ९४ ५ | शङ्खनामानि लक्षणं च ,, १७
सप्तमोऽध्यायः | शङ्खगुणाः ... ,, २४
अञ्जननामानि ... ,, १४ | खटिकानामभेदलक्षणानि ९९ ५
अञ्जनभेदाः, तल्लक्षणानि च ,, १६ | खटिकागुणाः ... ,, ८
स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोर्गुणाः ९५ २ | गैरिकनामानि लक्षणं च ,, १४

४
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
गैरिकगुणाः ... ९९ १९ | पङ्कनामगुणाः .... १०६ २७
कासीसलक्षणगुणाः... १०० ३ | कम्पिल्लकलक्षणं ... १०७ ३
नवमोऽध्यायः । | कम्पिल्लकनामानि ... ,, ६
रसकलक्षणं ... ,, १४ | कम्पिल्लकगुणाः ... ,, १०
रसकगुणाः ... ... ,, २० | गौरीपाषाणलक्षणगुणाः ,, १४
अशुद्धखर्परदोषाः ... १०१ ६ | नवसारलक्षणगुणाः... ,, १९
खर्परशोधनं ... ,, ९ | अभ्रिजाललक्षणगुणाः १०८ २
खर्परमारणं ... ,, २४ | गिरिसिन्दूरलक्षणगुणाः ,, ५
खर्परसत्त्वपातनं ... १०२ ५ | बोदारशङ्गलक्षणगुणाः ,, १०
दशमोऽध्यायः । | साधारणरसशोधनं ,, १८
कपर्दिकानामलक्षणगुणाः ,, १६ | उपरससङ्ख्या ... १०९ २
कपर्दिकाशोधनं ... १०३ २ | एकादशोऽध्यायः ।
कपर्दिकामारणं ... ,, ४ | सप्तधातुनामानि ... ,, १०
कपर्दिकागुणाः ... ,, ७ | धातुशब्दनिरुक्तिः ... ,, १३
सिकतानामगुणाः ... ,, १५ | सूर्यादिग्रहाणां धातवाधि-
बोलनामानि भेदाश्च ,, २३ | पत्यनिरूपणं ... ,, १६
बोलगुणाः ... ... ,, २६ | उपधातुनिरूपणं ... ,, १९
श्यामबोलगुणाः ... १०४ ४ | सुवर्णोत्पत्तिः ... ,, २४
मानुषबोलगुणाः ... ,, ८ | सुवर्णभेदाः, तल्लक्षणं च ११० ८
कङ्कुष्ठोत्पत्तिनामलक्षणानि ,, १४ | सुवर्णशोधनं ... ... ,, १५
कङ्कुष्ठगुणाः ... ... १०५ ४ | सुवर्णनामानि ... १११ ११
कङ्कुष्ठविषशमनोपायः ,, ७ | सदसत्सुवर्णलक्षणं ... ,, १६
सौराष्ट्रीनामगुणाः ... ,, ११ | स्वर्णगुणाः ... ... ,, २१
समुद्रफेननामगुणाः ,, १७ | सुवर्णस्य पकापकप्रयोग-
क्षुद्रशङ्खनामगुणाः ... ,, २३ | विवेकः ... ... ११२ ११
मुक्ताशुक्तिकानामानि १०६ ६ | सुवर्णानुपानं ... ११३ ७
मुक्ताशुक्तिकागुणाः ,, १० | अशुद्धस्यासम्यग्झारितस्य
जलशुक्तिकानामानि ,, १३ | च स्वर्णस्य गुणाः ,, १२
जलशुक्तिकागुणाः ... ,, १६ | स्वर्णादीनां मात्राकथनं ,, १७
शुक्तिकाशोधनमारणं ,, १९ | स्वर्णादिमारणे कियत्यः
कृष्णमृत्तिकानामगुणाः ,, २३ | परिभाषाः ... ,, २२