आयुर्वेद दर्शन

४२

आयुर्वेद-दर्शन

रसों को साम्य वैषम्य कर कहने की अपेक्षा गुर्बादि गुणों को ही साम्य वैषम्य कर कहना उचित है।

षड्‌रसवादी षड्‌रसों के द्वारा और गुर्बादिगुण प्रधानतावादी गुणों के द्वारा धातुओं के वृद्धिहास अथवा साम्यवैषम्य का जिस प्रकार वर्णन करते थे उसको हम क्रमशः उद्‌घृत करते हैं। षड्‌रसवादियों का कहना था कि:—

‘ रसात्सावत् षट्, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः ।
ते सम्यक् उपयुज्यमानाः शरीरं यापयंति । मिथ्योपयुज्यमाना-
स्तु खलु दोष प्रकोपनायोपकल्पयंति । दोषाः पुनश्चयो,
वातपित्तश्चैष्माणः । ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति ।
विकृतिमापन्नास्तु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयंति ।
तत्र दोषम् एकैकम् त्रयश्चयो रसा जनयंति, त्रयश्चयश्चोपशमयंति
तद्यथा—कटुतिक्तकषाया वातं जनयंति; मधुराम्ललवणा-
स्त्वेनं शमयंति । कटुकाम्ललवणाः पित्तं जनयंति; मधुर-
तिक्तकषायास्त्वेनं शमयंति । मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं
जनयंति; कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयंति । रसदोष
सन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समान गुणाः समान गुण
भूयिष्ठा वा तेन तान् अभिवर्धयंति । विपरीत गुणास्तु
विपरीत गुणभूयिष्ठा वा शमयंत्यभ्यस्यमानाः । इत्येतद्वय-
वस्थाहेतोः षट्‌वमुपदिश्यते रसानां परस्परेण असंस्मृष्टानाम्
त्रित्वं च दोषाणाम् । संसर्ग विकल्प विस्तरो हि एषामपरिसं-