आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१८१ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनः स्युः ॥ २ ॥

अपरेद्युरारभ्य त्रिरात्रमश्नन्तोऽपि क्षारं लवणं च नाश्नीयुः ॥ २ ॥

द्वादशरात्रं वा महागुरुषु ॥ ३ ॥

माता पिता पितामहः प्रपितामहः यश्चोपनीय कृत्स्नं वेदमध्यापयति एते महागुरवः । एतेषु मृतेषु द्वादशरात्रं वा त्रिरात्रं वाक्षारालवणाशिनः स्युः । शक्त्यपेक्षो विकल्पः ॥ ३ ॥

दानाध्ययने वर्जयेरन् दशाहं सपिण्डेषु ॥ ४ ॥

“सापिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते”
इति हि सपिण्डलक्षणम् । स्मर्यते च —

“उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।
दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥”

इति । नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्जं शालाग्नौ चैके । अन्ये एतानि कुर्यादिति च । अन्ये तु दानाध्ययनमात्रप्रतिषेधोऽयम् आशौचं तु शास्त्रान्तरादवसेयमिति स्थिताः ॥ ४ ॥

गुरौ चासपिण्डे ॥ ५ ॥

असपिण्डो गुरुर्मातुलश्वशुरादिः ॥ ५ ॥

अप्रत्तासु च स्त्रीषु त्रिरात्रम् ॥ ६ ॥

सपिण्डासु त्रिरात्रं दानादि वर्जयेत् ॥ ६ ॥

---

१. ‘णं ना’ ग. पाठः. २. ‘निक्व’ ख. ग. ङ. पाठः.

५ ष्ठः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १८७

इतरेषु ॥ ७ ॥

महागुरुव्यतिरिक्तेष्वाचार्येषु 'एकदेशमुपाध्याय' इत्या-
दिषु ॥ ७ ॥

ज्ञातौ चासपिण्डे ॥ ८ ॥

असपिण्डो ज्ञातिः समानोदकः । तत्र च त्रिरात्रम् ।

“समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने”

इति समानोदकलक्षणम् ॥ ८ ॥

प्रत्तासु च स्त्रीष्वदन्तजाते परिजाते चैकाहं स-
ब्रह्मचारिणि समानग्रामीये च श्रोत्रिये ॥ ९ ॥

प्रत्तासु दुहित्रादिषु अदन्तजाते दन्ता यस्य न
जाताः तस्मिन् बाले परिजातो दन्तजातः तत्रापि एकाहं
दानादि वर्जयेत् । उपनयनादारभ्यासमावर्तनाद् यः सह व्रतं
चरितवान् एकस्मिन्नाचार्ये स सब्रह्मचारी एवंविधमपरं प्रति
तस्मिन् मृते एकाहमाशौचम् । समाने एकस्मिन् ग्रामे भवः
समानग्रामीयः, श्रोत्रियोऽधीतवेदः तस्मिंश्च ॥ ९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

---

अथ षष्ठः खण्डः ।

संचयनमूर्ध्वं दशम्याः कृष्णपक्षस्यायुजास्वेक-
नक्षत्रे ॥ १ ॥

अस्थीनि सञ्चीयन्ते यस्मिन् कर्मणि तत् संचयनं
कृष्णपक्षस्य दशम्या ऊर्ध्वमयुजासु विषमासु तिथिषु एका-

---

१. 'श उपा' ग. ङ. पाठः.

१८८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

दशीत्रयोदशीपञ्चदशीषु एकनक्षत्रे दिवसे कर्तव्यम् । सा दशमी यद्यन्तर्दशाहे भवति तत्रैव कर्तव्यम् । अथ बहिर्दशाहात् संचयनमपि तत्रैव । अपर आह — दशमी रात्रिर्गृह्यते मृताहादारभ्य तस्या ऊर्ध्वमित्यादीति ॥ १ ॥

लक्षणे कुम्भे पुमांसम् ॥ २ ॥

लक्षणे लक्षणयुक्ते शुभे कुम्भे पुमांसं संचिन्वीरन् पुंसोऽस्थीनीत्यर्थः ॥ २ ॥

अलक्षणायां स्त्रियम् ॥ ३ ॥

अलक्षणायां कुम्भ्यां स्त्रियोऽस्थीनि संचिन्वीरन् ॥ ३ ॥

अयुजोऽमिथुनाः प्रवयसः ॥ ४ ॥

व्याख्यातम् । एते संचेतारः ॥ ४ ॥

क्षीरोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यायतनं परिव्रजन् प्रोक्षति शीतिके शीतिकावतीति ॥ ५ ॥

क्षीरमिश्रेणोदकेन ॥ ५ ॥

अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामेकैकमस्थ्यसंह्लादयन्तोऽवदध्युः ॥ ६ ॥

संह्लादः शब्दः, यदि ग्रावाणः संह्लादेरन्निति दर्शनात् । उपकनिष्ठिकानामिका । अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामङ्गुलीभ्याम् एकैकमस्थ्यादाय असंह्लादयन्तोऽस्थ्नां परस्परसङ्घट्टनेन शब्दो यथा न स्यात् तथा कुर्वन्तः कुम्भेऽवदध्युः ॥ ६ ॥

पादौ पूर्वं शिर उत्तरम् ॥ ७ ॥

तत्र पादास्थीनि पूर्वमवदध्युः । ततोऽङ्गान्तराणि क्रमेणाशिरसः । चरमं शिरःकपालम् ॥ ७ ॥

षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १८९

सुसंचितं संचित्य पवनेन संपूय यत्र सर्वत॑ आपो नाभिव्यन्देरन् अन्या वर्षाभ्यस्तत्र कर्तेऽवदध्युरुपसर्प मातरं भूमिमेतामिति ॥ ८ ॥

अस्थि सुसंचितं यथा तथा संचित्य पवनेन शूर्पादिजन्येन संपूय भस्मपांसूंच्च संशोध्य सूक्ष्माण्यप्यस्थीनि संचित्य तं कुम्भं यत्र वर्षाभवाभ्योऽन्या आपो नाभिव्यन्देरन् तादृशे कर्तेऽवदध्युरुपसर्पेत्यृचा ॥ ८ ॥

उत्तरया पांसूनवकीर्य अवकीर्णे उत्तरामुत्ते स्तभ्नामीति कपालेनापिधायाथानवेक्षं प्रत्याव्रज्याप उपस्पृश्य श्राद्धमस्मै दद्युः ॥ ९ ॥

उत्तरया उच्छ्वञ्चस्वेति^२ पांसूनभितोऽवकीर्य उच्छ्वञ्चमानेति जपति तत उत्त स्तभ्नामीति कपालेनापिधाय कुम्भमुपर्यपि पांसूनवकिरति । केचित्तु पूर्वमपिधाय जपित्वा पांसूनवकिरन्ति । प्रत्याव्रज्य श्मशानाद् अप उपस्पृश्य स्नात्वा श्राद्धमस्मै प्रेताय दद्युः । सर्वमेतत् कर्ता करोति । अमात्यानामनुसन्धानमात्रकमिदम् । श्राद्धमेकोद्दिष्टं तच्चोत्तरत्र वक्ष्यते । नवश्राद्धमासिकादीनि श्राद्धान्तराणि स्मृतिभ्योऽवगन्तव्यानि ॥ ९ ॥

ति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः ।

---

१. 'त्रापो' ख. घ. पाठः.
२. 'त्यनया पां' घ. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Preservation Foundation, Chandigarh

१९०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[चतुर्थोऽध्यायः

अथ सप्तमः खण्डः ।

गुरुणा॑भिम्मृता अन्यतो वापक्षीयमाणा अमावास्यायां शान्तिकर्म कुर्वीरन् ॥ १ ॥

येषु जीवत्सु गुरुर्म्रियते ते गुरुणाभिम्मृताः । यथा सूर्योदये स्वपन् सूर्याभ्युदित इत्युच्यते तथा । गुरुः कुलश्रेष्ठः पित्रादिर्वा । अन्येषां वा पित्रादीनां बहूनामुपर्युपरि मरणेनापक्षीयमाणा अमावास्यायां शान्तिकर्म वक्ष्यमाणं कुर्वीरन् अमात्याः। तत्रैको ज्येष्ठः पुत्रादिः कर्ता । अपरेऽनुसन्धातारः ॥

पुरोदयादग्निं संहभस्मानं सहायतनं दक्षिणा हरेयुः क्रव्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरमित्यर्धर्चेन ॥ २ ॥

प्रागुदयादग्निं भस्मना सहितमायतनेन सहितं दक्षिणस्यां दिशि हरेयुः क्रव्यादमित्यर्धर्चेन । गृहोपकरणभूतानां मणिकादीनां पुराणानामुत्सर्गः नवानां चोत्पत्तिरनन्तरं वक्ष्यते । तत्साहचर्याद् गृहोपकरणभूतस्य पचनाग्नेरयमुत्सर्गः न गृह्यस्य नापि श्रौतानाम् ॥ २ ॥

तं चतुष्पथे न्युप्य यत्र वा त्रिः प्रसव्येमायतनं परियन्ति सव्यैः पाणिभिः सव्यानूरूनाघ्नानाः ॥ ३ ॥

यत्र वा चतुष्पथादन्यत्रापि यत्र कुत्रापि वा दक्षिणस्यामेव दिशि ॥ ३ ॥

---

१. 'साय' ख. ग. ङ. पाठः. २. 'व्यं प' ङ. पाठः. ३. 'त्रचिद् वा' ख. पाठः. ४. 'स्यां दि' ख. घ. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १९१

अथानवेक्षं प्रत्याव्रज्याप उपस्पृश्य केशश्मश्रुलो-
मनखानि वापयित्वोपकल्पयेरन् ॥ ४ ॥

अथ परीत्यानन्तरं पृष्ठतोऽनवेक्षमाणोस्ततः स्थानात् प्रत्याव्रजन्ति। ततः अप उपस्पृश्य स्नात्वा केशादीनि वापयित्वा पुनः शौचार्थं स्नात्वा वक्ष्यमाणानि द्रव्याण्युपकल्पयेरन् ॥ ४ ॥

'नवान् मणिकान् कुम्भानाचमनांश्च शमीसुमनसो मालिनः शमीमयमिध्मं शमीमय्यावरणी परिधींश्वानडुहं गोमयं यावत्यो युवतयस्तावन्ति कुशपिञ्जूलानि ॥ ५ ॥

मणिक उक्तः। कुम्भः प्रसिद्धः। येनाचम्यते स आचमनः करकः। उपलक्षणं चेदं मणिकादिग्रहणं यच्चान्यदेवम् (उप)युक्तं मृन्मयं तस्य सर्वस्य पुराणस्योत्सर्गः नवस्य चोपादानम्। शमीसुमनसः शमीवृक्षस्य पुष्पाणि स्त्रीलिङ्गः सुमनश्शब्दः तत्र सौत्रो लिङ्गव्यत्ययः। मालिनः मालीकृताः शमीसुमनसः। उपकल्पयेरन्निति सर्वत्र संबध्यते। परिधींश्च शमीमयान्। अत्र नवनीतमप्युपकल्पनीयम् उपरिष्टादुपयोगदर्शनात्। येषां चोपयोगो न वक्ष्यते तेषामपि यथायथमु-

---

१. 'णाः प्रत्याव्रज्य प्रत्यागत्योपस्पृश्य स्नात्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा स्नात्वा व',
२. 'नवान् मणिकान् अनुपयुक्तान् ये' ङ. पाठः.
३. 'णि मालिनः मालीकृ.... व्यत्ययः उ' ख. ग., 'णि मालिनः मालीकृताः शमीमयमिध्मम् अरणी च शमीमय्यौ व्यत्ययः उ' ङ. पाठः.
४. 'गो व' क. पाठः.

१९२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

प्रयोगः कल्प्येः । तद्यथा शमीसुमनसां धारणेम् । यावत्यश्च ज्ञातिभूता युवतयस्तावन्ति कुशपिञ्जूलान्युपकल्पयेरन् ॥ ५ ॥

अग्निवेलायामग्निं जनयेदिहैवायमितरो जातवेदा इत्यर्धर्चेन ॥ ६ ॥

सायं प्रणयनकालोऽग्निवेला । तस्यां शमीमयीभ्यामरणीभ्यामग्निं जनयेद् इहैवेत्यर्धर्चेन ॥ ६ ॥

तं दीपयमाना आसत आ शान्तरात्रादायुष्मतां कथाः कीर्तयन्तो मङ्गल्यानीतिहासपुराणानीत्याख्यापयमानाः ॥ ७ ॥

तमग्निं गृहाद् बहिः क्वचित् संस्कृते देशे काष्ठैरिन्धानाः दीर्घायुषां कथाः कीर्तयन्तो मङ्गलनिमित्तानि चेतिहासपुराणानि परस्परमाख्यापयमाना आ शान्तरात्रादासते शाम्यन्ति शब्दा यत्र तच्छान्तम् अकर्मकत्वादधिकरणे क्तः रात्रेः शान्तो भागः शान्तरात्रः मध्यरा (त्रं?त्रः) आ तस्मादासते ॥ ७ ॥

उपरतेषु शब्देषु गृहं निवेशनं वा संप्रविष्टेष्वेतस्मिन् काले दक्षिणाद् द्वारपक्षात् प्रक्रम्याविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् तन्तुं तन्वन्नजसो भानुमन्विहीत्योत्तरस्मात् ॥ ८ ॥

अथ सर्वतः शब्देषु उपरतेषु गृहं निवेशनं वा संप्रविष्टेषु, केषु, शब्देष्वेव । निवेशनं शयनस्थानम् । तिस्र एतौ

---

१. 'र्तव्यः । त' घ. पाठः. २. 'णं ज्ञातिभूताः ॥' ख. ग., 'णं युवतयो ज्ञातिभूताः ॥' ङ. पाठः. ३. 'का' ग. ङ. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १९३

दृशाः न क्वापि शब्दः गृहे निवेशने वो¹ शब्द इति । एतस्मिन् काले कर्ता गृहमागत्य तस्य दक्षिणाद् द्वारपक्षादारभ्याविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् तन्तुं तन्वन्निति मन्त्रेण आ उत्तरस्माद् द्वारपक्षात् ॥ ८ ॥

अथाग्निमुपसमाधाय पश्चादस्यानडुहं चर्मास्तीर्य प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम तस्मिन्नमात्यानारोहयेदारोहतायुर्जरसं वृणाना इति ॥ ९ ॥

अथ तमग्निं कर्ता कर्माङ्गमुपसमाधाय पश्चादस्यानडुहं चर्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति । आस्तीर्य तस्मिन्नारोहयेत् कर्तारोहेतायुरिति मन्त्रेण । मन्त्रोच्चारणमेव व्यापारः नान्यः कश्चित् ॥ ९ ॥

इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामीति परिदध्यान्मध्यमम् ॥ १० ॥

अथ परिधिपरिधानकाले इमं जीवेभ्य इति मन्त्रेण मध्यमं परिधिं परिदध्यात् तूष्णीं दक्षिणोत्तरौ ॥ १० ॥

अन्तर्मृत्युं दधतां पर्वतेनेत्यश्मानमुत्तरतोऽग्नेः कृत्वा परं मृत्यो अनुपरेहि पन्थामिति चतसृभिः प्रत्यृचं हुत्वा यथाहान्यनुपूर्वं भवन्तीत्यमात्यानीक्षेत ॥ ११ ॥

अन्तर्मृत्युमिति पादेनाश्मानमुत्तरतोऽग्नेः स्थापयति³। स्थापयित्वा परं मृत्यो अन्विति चतसृभिः प्रत्यृचं जुहोत्या-

---

१. ‘वा इ’ घ. पाठः. २. ‘धत्ते आरोपणे मन्त्रो’, ३. ‘ति होम अज्ये’ ख. ग. ङ. पाठः.

AA

१९४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

ज्येन । प्रत्यृचमिति स्वाहाकारनिवृत्त्यर्थम्^१ तेन ऋगन्ते होमः । हुत्वामात्यानीक्षेत यथाहान्यन्विति मन्त्रेण ॥ ११ ॥

युवतयः पृथक् पाणिभ्यां दर्भतरुणकैर्नवनीतेनाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामक्षिणी अँञय पराच्यो निसृजेयुः ॥

अथ युवतयः पृथक् पाणिभ्याम् अक्षिणी अञ्जीरन् दक्षिणेन दक्षिणं सव्येन सव्यम् । कथं, दर्भतरुणकैर्नवनीतेन^३ अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामङ्गुलीभ्याम् । अँत्र केचित् पृथक्पाणिभ्यामिति वचनाद् युगपदक्ष्णोरञ्जनमिच्छन्ति । तेषां यावत्यो युवतयः तावन्ति कुशपिञ्जूलानीति नोपपद्यते द्विस्तावन्ति प्राप्नुवन्ति । तस्मात् पृथक्पाणिवचनं दक्षिणाङ्गकारितानिवृत्त्यर्थं, तेन पूर्वं दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमङ्क्त्वा तेनैव कुशपिञ्जूलेन सव्येन सव्यम् । एवमक्षिणी अञ्ज्य सौत्रो ल्यबादेशः अङ्क्त्वा पराच्यः पराङ्मुख्यः निसृजेयुः तत्स्थानान्निर्गच्छेयुः । अपर आह — पराच्यः प्राङ्मुख्यौ भूत्वा अनवेक्षमाणास्तानि कुशपिञ्जूलान्यतिसृजेयुरिति ॥ १२ ॥

इमा नारीरविधवाः सुपत्नीरित्युँआना ईक्षेतेँ ॥ १३ ॥

कर्ता इमा नारीरिति मन्त्रेण ॥ १३ ॥

---

१. 'र्थम् । ऋगन्तेन होमः ॥' ख. ग. ङ. पाठः. २. 'आ' ग. पाठः. ३ 'गृहीते' ङ. पाठः. ४. 'त ग. ङ. पाठः. ५. 'त्या', ६. 'त ॥ अ' ख. ग. ङ. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १९५

अश्मन्वतीरीयते संरभध्वमित्यश्मानं कर्ता प्रथमोऽभिमृशेत् ॥ १४ ॥

अथ यै उत्तरतः स्थापितोऽश्मा तं कर्त्ता प्रथममभिमृशेद् अश्मन्वतीरिति मन्त्रेण । पश्चादमात्या मन्त्रविदो मन्त्रेण, तूष्णीमितरे ॥ १४ ॥

अथापराजितायां दिश्यवस्थायाग्निनानडुहा गोमयेनाविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन परीमेगामनेषतेति परिक्रामत्सु जपेत् ॥ १५ ॥

एतावत् कर्म गृहाद् बहिर्भवति । अथ गृहं प्रवेष्टुममात्याः परिक्रामन्ति । अग्निना सह अग्निमादायेत्यर्थः । अनडुहा गोमयेनाविच्छिन्नया चोदकधारया । अविच्छिन्नामुदकधारां युवतयः स्रावयन्ति । आपो हीति तृचममात्या जपन्ति । एवं तेषु परिक्रामत्सु अपराजितायां दिश्यवस्थाय परीमेगामित्येतामृचं कर्ता जपेत् ॥ १५ ॥

पिङ्गलोऽनड्वान्व्रणः स्यादित्युदाहरन्ति ॥ १६ ॥

येनानडुहा परिक्रामन्ति स एवंगुणः स्यादिति ब्राह्मणमुदाहरन्ति ॥ १६ ॥

अथोपविशन्ति यत्राभिरंस्यमाना भवन्त्यहतेन वाससा प्रच्छाद्यास्वपन्त ओदयात् ॥ १७ ॥

अथ गृहं प्रविश्य तमग्निं शुचौ महानसे चुल्ल्यां प्रतिष्ठापयति एष पचनाग्निः । अत ऊर्ध्वं ततो यत्र देशे अभिरंस्य

---

१. 'त् । उ' ख. ग. पाठः.
२. 'यः स उ' घ. पाठः.
३. 'पश्चा' ख. ग. ङ. पाठः.

१९६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

माना भवन्ति स्वे स्वे शयनस्थान इत्यर्थः , तत्रोपविशन्त्यो-
दयादहतेन वाससा प्रच्छाद्यास्वपन्तः ॥ १७ ॥

उदिते सौर्याणि स्वस्त्ययनानि^१ च जपित्वाऽन्नं सं-
स्कृत्यापनः शोशुचदघमिति प्रत्यृचं हुत्वा ब्राह्मणान्
भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयीत गौः कंसो^२ऽहतं वासश्च
दक्षिणा ॥ १८ ॥

ते जपन्ति ये मन्त्रविदः । अन्नसंस्कारस्तस्मिन्नग्नौ
होमः । कर्तुर्ऋगन्तेन होमः । प्रत्यृचवचनान्न स्वाहाकारेण ।
तेनान्नेन ब्राह्मणभोजनम् । तैर्भुक्तवद्भिः स्वस्त्ययनं वाचयेत् ।
तेभ्यश्च गवाद्यो दक्षिणाः । अथामात्यानां भोजनम् । पूर्वे-
द्युरुपवासः^३ । पाकश्च तस्मिन् गृहे न स्यात् ॥ १८ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः ।

अथाष्टमः खण्डः ।

अथातः पार्वणश्राद्धे काम्य आभ्युदयिक एको-
द्दिष्टे वा ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेतौ । यस्माच्छ्राद्धा-
यत्तौ गृहस्थस्याभ्युदयः, तस्मात् । श्राद्धे विधिर्वक्ष्यते । वाशब्दः
समुच्चये । पक्षसन्धिः पर्व तद्योगात् कृत्स्नमहरुच्यते । अवि-
शेषाभिधानेऽपि अमावास्यैव गृह्यते शास्त्रान्तरवशात् । तत्र
गौतमः—'अथ श्राद्धममावास्यायामि'ति । तत्र कर्तव्यं पार्व-

---

१. 'नि ज', २. 'कां' ख. घ. पाठः. ३. 'ह्ये' ख. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १९७

णम् । एतन्नित्यम् । एतदेवापरपक्षस्य तिष्यन्तरेषु क्रियमाणं
काम्यम् । अत्रापस्तम्बः — 'प्रथमेऽहनि क्रियमाणे स्त्रीप्राय-
मपत्यं जायत' इत्यादि । अभ्युदया विवाहादयः, तेषु कर्त-
व्यमाभ्युदयिकं तत्र । यच्चापरेद्युर्देवेज्या भवति तत्र पूर्वेद्युः क-
र्तव्यम् । 'तस्मात् पूर्वेद्युः पितृभ्यः क्रियते उत्तरमहर्देवान्
यजन्ति' इति श्रुतेः । प्रेतमेकमुद्दिश्य यद् दीयते तदेकोद्दिष्टम्
एक उद्दिष्टोऽत्रेति कृत्वा । तस्य कालो याज्ञवल्क्येनोक्तः —
“मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् ।
प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि ॥”
इति । प्रथमे वत्सरे प्रतिमासं मृततिथावेकोद्दिष्टं कर्तव्यम् ।
यच्चाद्ये मासे तदेकादशेऽहन्युत्कृष्यते, न मृतेऽहनि कर्तव्यम् ।
ततः संवत्सरे सपिण्डीकरणं द्वादशे मासे मृततिथौ । तत्र च
प्रेतस्यैकोद्दिष्टं, पित्रादिभ्यः पार्वणम् । तत्र च^१ मासे तदेव मा-
सिकम् । प्रथमे संवत्सरे सांवत्सरिकमपि तदेव । द्वितीयादिषु^२
संवत्सरान्ते मृततिथावेकोद्दिष्टम् । एवमेतानि त्रयोदशैकोद्दि-
ष्टानि । त्रिपक्षे पूर्णे अपरम् । षट्सु मासेषु पूर्णेष्वपरं मासि-
कस्य पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा । अन्तर्दशाहे चापरम् ।
“चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशेऽहनि ।
यदत्र दीयते जन्तोस्तन्नवश्राद्धमुच्यते ॥”
इति पठन्ति । वर्णानुपूर्व्याच्चत्वार्येतानि श्राद्धानि न प्रत्येकं
समुच्चितानि नवत्वविरोधात् । प्रथमं हि क्रियमाणमभिनवम् ।
तदेवमेतानि षोडशैकोद्दिष्टश्राद्धानि । पठन्ति च —

---

१. 'मे च सां', २. 'षु संवत्सरेषु सं' ख. ग. ङ. पाठः.

१९८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

“नवत्रिपक्षषाण्मास्यसांवत्सरिकमासिकैः ।
श्राद्धैः षोडशभिः प्रेतः पिशाचत्वं विमुञ्चति ॥
यस्यैतानि न कुर्वन्ति एकोद्दिष्टानि षोडश ।
पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥”
इति । एतेषु पार्वणादिषु चतुर्षु श्राद्धेषु विधिर्वक्ष्यते ॥ १ ॥
ब्राह्मणान् श्रुतशीलवृत्तसंपन्नानेकेन वा काले ज्ञापितान् स्नातान् कृतपच्छौचानाचान्तान उदङ्मुखान् पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्यः पितृवदुपवेश्यैकैकमेकैकस्य द्वौ द्वौ त्रींस्त्रीन् वा वृद्धौ फलभूयस्त्वं न त्वेवैकं सर्वेषां काममनाद्ये पिण्डैर्व्याख्यातमपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणभै²ग्नानासनं प्रदायापः प्रदाय तैजसाश्ममयमृन्मयेषु त्रिषु पात्रेष्वेकद्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वपः प्रदाय शंनो देवीरभिष्टय इत्यनुमन्त्रितासु³ तिलानावपति तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः प्रत्नवद्भिः प्रत्तः स्वधया पितॄन् (इमान्) लोकान् प्रीणयाहि नः (स्वाहेति ? स्वधेति) ॥ २ ॥

ब्राह्मणानिति श्रुतादिसंपन्नयोः क्षत्रियवैश्ययोर्ग्रहणं मा भूत् । श्रुतं विद्या शीलमन्तःकरणशुद्धिः वृत्तमाचारः तैस्त्रिभिरपि संपन्नान् समुदितान् । एकेन वाँ⁴, समस्तमपि संपन्नानित्यपेक्ष्यते यदि श्रुतादयः सर्वे न लभ्यन्ते तेषामेकेनापि गुणेन संपन्नानिति । काले ज्ञापितान् पूर्वेद्युर्निमन्त्रितान् ,

---

१. ‘ ’, २. ‘भु’, ३. ‘न्त्र्य ता’ छ. पाठः. ४. ‘वा (उत्प!) स’ घ., ‘वा(यु ?) स’ ख. ग. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम्। १९९

“निमन्त्रयेत पूर्वेद्युर्ब्राह्मणानात्मवान् १ शुचिः।
निमन्त्रितैश्च २ तैर्भाव्यं मनोवाक्कायसंयतैः ३॥”

इति याज्ञवल्क्यवचनात्। तच्च श्वः श्राद्धं भविता तत्रभवता आहवनीयार्थे प्रसादः कर्तव्य इत्येवंरूपम्। “तत्र पितरो देवताः ब्राह्मणास्त्वाहवनीयार्थ” इत्यापस्तम्बवचनात्। स्नातान्। यद्यपि ‘प्राग्वोदग्वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्ये’त्यत्र स्नानमुक्तं तथापि तस्यानित्यत्वज्ञापनार्थं पुनः स्नातानित्युक्तं कर्माङ्गतयावश्यं स्नातव्यमिति। कृतपच्छौचान् ‘आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत’ इति वचनात् प्राप्तमपि पादशौचं पुनर्विधीयते। कथं, कर्तैव ब्राह्मणानां पादौ प्रक्षालयेदिति आत्मना कृतपच्छौचानिति। आचान्तान् ‘भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि द्विराचामेदि’ति स्मार्त्ताचमनव्यतिरेकेण कर्माङ्गं तृतीयं विधीयते। उदङ्मुखान् पित्रर्था उदङ्मुखाः। विश्वेदेवार्थौ प्राङ्मुखौ द्वौ।

“द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदङ्ङेकैकमेव वा”

इति याज्ञवल्क्यः। एवंभूतान् ब्राह्मणान् पितृवत् पितृभिस्तुल्यान् मन्यमानः यादृशी पित्रादिषु वृत्तिः तां वृत्तिमास्थायोपवेशयेत्। अपर आह—पितृवदिति वयः परिगृह्यते पितुर्वृद्धान् पितामहस्य वृद्धतरान् प्रपितामहस्य वृद्धतमानिति। उपवेशयंश्च पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्य उपवेशयेत् प्राङ्मुखौ। कस्य

---

१. ‘वच्छुचीन्।’ ड. पाठः.
२. ‘तैश्चापि संयतैर्भा’,
३. ‘कर्मभिः॥’ ग. ढ. पाठः.

२०० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ चतुर्थोऽध्यायः

पुनः कति ब्राह्मणा इत्येत आह—एकैकमित्यादि । तत्राभ्युदयिके एकोद्दिष्टे च नियम उक्तः — “युग्मान् वृद्धिपूर्तेष्वयुग्मानितरेष्वि”ति । त्रिभ्य ऊर्ध्वमपि वृद्धौ फलभूयस्त्वैवम् । न त्वेवैकं सर्वेषां न तु सर्वेषामर्थायैकं भोजयेदिति । काममनाद्ये आद्यं सपिण्डीकरणं तत्र हि प्रथमतस्त्रयाणां पिण्डनिपरणं क्रियते, तद् वर्जयित्वा द्वितीयादिषु काममेकैकं भोजयेत् । अपर आह—आद्यते यस्मिन् श्राद्धे तदाद्यं ततोऽन्यदनाद्यम् आमश्राद्धं तत्र काममेकमपि नियुञ्जीतेति । अथवा आद्यमदनीयं न विद्यते यत्र तदनाद्यं दुर्भिक्षं तत्रैकमपि भोजयेदिति । पिण्डैर्व्याख्यातं पिण्डनिपरणे ये कल्पा “न जीवेभ्यो निपृणीयादि”त्यारभ्योक्ताः त इहापि भवन्ति, पिण्डैर्ब्राह्मणभोजनं व्याख्यातमिति । अपः प्रदाय उपवेशनानन्तरं ब्राह्मणानां हस्तेष्वपः प्रदाय । दर्भान् द्विगुणर्भग्नानासनं प्रयच्छति दक्षिणाग्रान् , विश्वेदेवार्थे प्रागग्रान् उदगग्रान् वा अभैग्नान् तेषूपवेशयति । अस्मिन्नवसरे द्वितीयं निमन्त्रणं विश्वेदेवार्थे क्षणः कर्तव्यः पित्रर्थ इत्यादि । ओं तथेति प्रतिवचनम् । प्राप्नोतु भवानित्यासनेषूपवेशनम् । प्राप्तवानीत्युपविशति । एष आचारः । अपः प्रदाय उपविष्टानां हस्तेषु पुनरपः प्रयच्छति । ततस्तैजसादिषु त्रिषु पात्रेषु पित्रादीनां त्रयाणां यथासंख्यमर्घ्याणि कल्पयति । तैजसे राजतादौ पितुः, अश्ममये पितामहस्य, मृन्मये प्रपितामहस्य । त्रिष्वित्युच्यते विश्वेदेवार्थमपि पात्रमर्घ्योपकल्पनं च मा भूदिति । आचारस्तु

---

१. 'त्याह' , २. 'स्त्वम् । न तु' ख. ग. ङ. पाठः. ३., ४. 'भु' ङ. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । २०१

तदर्थमप्यर्घ्योपकल्पनं भवति । त्रिग्रहणं तु उत्तरार्थम् । एकद्रव्येष्वित्यत्रापि एष्वेव तैजसादिषु त्रिष्वेकद्रव्यं यथा स्याद् येनकेनचिद् द्रव्येणैकद्रव्यं मा भूदिति । तेषु पात्रेष्वेकद्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वप आसिच्य ता अनुमन्त्रयते शं नो देवीरिति मन्त्रेण । एवमनुमन्त्रितास्वप्सु तिलानावपति तिलोऽसीति मन्त्रेण । अनुमन्त्रणं तु शक्यत्वाद् युगपत् । तिलावपनं पृथक् । आभ्युदयिके श्राद्धे यवैस्तिलार्थः। तत्र यवोऽसीत्यूहः ॥ २ ॥

प्रसव्येनेतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेणोपवीतत्वाद् दक्षिणेन वा सव्योपगृहीतेन पितरिदं तेऽर्घ्यं पितामहेदं तेऽर्घ्यं प्रपितामहेदं तेऽर्घ्यमित्यप्पूर्वम् ॥ ३ ॥

अर्घ्यं दद्यादिति शेषः । सव्यं प्रतिगतं प्रसव्यं तेन प्रकारेण दद्यात् । एवञ्च सर्वेषां पश्चात् पित्रर्था ब्राह्मणा उपवेशयितव्याः, पुरस्तात् प्रपितामहार्थाः, मध्ये पितामहार्था इत्युक्तं भवति । एवंहि प्रसव्येनार्घ्यं दत्तं भवति । केन पाणिना देयम् इतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेण 'दक्षिणं प्रतीयादनादेश' इति परिभाषा, अनन्तरं च वक्ष्यति दक्षिणेन वा सव्योपगृहीतेनेति । एवं बुद्धिसन्निहितं दक्षिणमपेक्ष्येतरः पाणिः सव्यः अङ्गुष्ठान्तरम् अङ्गुष्ठतर्जन्योरन्तरालं पितृतीर्थेनेत्युक्तं भवति । कस्मात् पुनः सव्येन दानं चोद्यते, तत्र हेतुः—उपवीतत्वात् । पित्र्येऽस्मिन् कर्मणि प्राचीनावीतं भवति । प्राची

---

१. 'ति तु' ख. ग., 'तीति दक्षिणं' ङ. पाठः. २. 'र्थम्' ख. ग. पाठः.
BB

२०२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[चतुर्थोऽध्यायः

नावीते सव्यः पाणिरुपवीतो भवति यथोपवीते दक्षिणः। ततश्च सव्यस्योपवीतत्त्वात् तेन दद्यादिति। दक्षिणेन (वा) पाणिना सव्योपगृहीतेन दद्यात्। एवं हि दक्षिणाङ्गकारिता चापरित्यक्ता भवति। उपवीतत्वं चानुगृहीतं भवति सव्योपग्रहणात्। पितरिदं तेऽर्घ्यमित्यादयो मन्त्राः। अप्पूर्वमिति क्रियाविशेषणं, शुद्धा अपः पूर्वं दत्त्वा पश्चादर्घ्यं दद्यादित्यर्थः। पात्रत्रित्वोपदेशादिह च मन्त्रानुपदेशाच्च विश्वेभ्यो देवेभ्योऽर्घ्यदानं नास्तीति केचित् ॥ ३ ॥

ताः प्रतिग्राहयिष्यन् सकृत् सकृन्निवेदयेत् स्वधार्ध्या इति ॥ ४ ॥

ता अर्घ्यभूता अपः प्रतिग्राहयिष्यन् सकृत् सकृन्निवेदयेत् स्वधार्ध्या इति। यदि पित्रर्था बहवस्तेभ्यः सर्वेभ्यः सकृत्। एवं पितामहार्थेभ्यः एवं प्रपितामहार्थेभ्यः। सकृदिति किम्। प्रतिपुरुषं मन्त्रावृत्तिर्मा भूत्। वीप्सावचनं प्रतिवर्गं मन्त्रावृत्त्यर्थम्। यत्र यत्र पुनरेवंविधो यत्नो नास्ति। तत्र तत्र प्रतिब्राह्मणमावृत्तिः, यथा अर्घ्यप्रदानमन्त्रस्य ॥ ४ ॥

प्रसृष्टास्वनुमन्त्रयेत या दिव्या आपः पृथिवी संबभूवुः या अन्तरिक्ष्या उत पार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शंस्योना भवन्त्विति ॥ ५ ॥

प्रसृष्टासु दत्तासु अर्घ्यासु ता एता अनुमन्त्रयेत या

---

१. 'यति स्व' घ. पाठः.

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेते । २०३

दिव्या इति मन्त्रेण । केचित् सर्वान्तेऽनुमन्त्रणमिच्छन्ति ।
अन्ये प्रतिपुरुषम् ॥ ५ ॥

संस्स्रवान् समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुख-
मनक्ति ॥ ६ ॥

अर्घ्यदानावाशिष्टा आपः संस्रवाः । तान् प्रथमे पात्रे
समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामश्चेन्मुखमनक्ति ॥ ६ ॥

प्रथमपात्रे विशेषप्रदर्शनार्थं यज्ञगाथे उदाहरति —

नोद्धरेत् प्रथमं पात्रं पितॄणामर्घ्यपातितम्¹ ।
आवृतास्तत्र तिष्ठन्ति पितरः शौनकोऽब्रवीत् ॥
यदा वा तूद्धृतं पात्रं विवृतं वा यदा भवेत् ।
अभोज्यं तद् भवेच्छ्राद्धं क्रुद्धैः पितृगणैर्गतैः ॥ ७ ॥

प्रथमं पात्रं यस्मिन् प्रदेशे पितॄणामर्घ्याय पातितं² नि-
हितं तस्माद् देशान्नोद्धरेत् । यत आवृतास्तत्र पात्रे तिष्ठन्ति
पितरः । क एवमाह — शौनकोऽब्रवीत् । आवृता इति
वचनात् संस्स्रवान् समवनीय तत्पात्रं पिधातव्यं पात्रान्त-
रेण । उद्धरणे विवरणे च पितृगणाः क्रुद्धा गच्छेयुः । ततश्च
तैर्गतैस्तच्छ्राद्धमभोज्यं भवेत् ते तत्र न भुञ्जीरन् ॥ ७ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
चतुर्थाध्याये अष्टमः खण्डः ।

---

१. ., २. 'दि' घ.पाठः.

२०४. आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ चतुर्थोऽध्यायः

अथ नवमः खण्डः ।

एतस्मिन् काले गन्धमाल्यधूपदीपाञ्जनाच्छाद-
नानां प्रदानम् ॥ १ ॥

अर्घ्यदानान्तरं गन्धादीनि ददाति ॥ १ ॥

उद्धृत्य घृताक्तमन्नमनुज्ञापयत्यग्नौ करिष्ये क-
रवै करवाणीति वा ॥ २ ॥

अथ स्थालीपाकादन्नमुद्धृत्य घृताक्तं कृत्वा ब्राह्मणा-
ननुज्ञापयति अग्नौ करिष्ये इत्यादीनामन्यतमेन वाक्येन ।
अग्नावित्यस्य चोत्तराभ्यामपि सम्बन्धः अग्नौ करवै अग्नौ
करवाणीति ॥ २ ॥

प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतां कुरुष्व कुर्विति ॥ ३ ॥

अथ ब्राह्मणानां प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतामित्यादिभिर्यथा-
संख्यम् ॥ ३ ॥

अथाग्नौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात् ॥ ४ ॥

अथानुज्ञानानन्तरमग्नौ जुहोति यथोक्तं पिण्डपितृयज्ञे
सोमाय पितृमत इत्यादि ॥ ४ ॥

अनभ्यनुज्ञायां पाणिष्वेव ॥ ५ ॥

यत्राभ्यनुज्ञा नास्ति तस्मिन् विषये ब्राह्मणानां पा-
णिष्वेव जुहुयात् ताभ्यामेव मन्त्राभ्याम् । क्वचाभ्यनुज्ञा
नास्ति यत्रानुज्ञापनं नास्ति तत्र । क्वच तन्नास्ति यत्राग्नौ
होमो नास्ति तत्र, अग्नौ करिष्य इत्येवंरूपत्वादद्नुज्ञापनस्य ।
क्वचाग्नौ होमो नास्ति आहिताग्नेः पार्वणे । तस्य पिण्ड-

नवमः खण्डः] अनाविलोपेत्म् । २०५

पितृयज्ञे दक्षिणाग्नौ होमः कृतः पिण्डाश्च निवृत्ताः, केवलं ब्राह्मणभोजनमेव शिष्यते तत्र पाणिष्वेव होम इति। अपर आह — यस्य गृह्योऽग्निर्नस्ति तस्य विधुरादेरयमुपदेश इति ॥ ५॥

अथ पाणिहोमं स्तोतुं ब्राह्मणमनुकर्षति —

अग्निमुखा वै देवाः पाणिमुखाः पितर इति हि ब्राह्मणम् १ ॥ ६ ॥

तत्र पाणिहोमपक्षे विशेषमाह —

यदि पाणिष्वाचान्तेष्वन्यदन्नमनुदिशति ॥ ७ ॥

यदि पाणिषु होमः तदा ब्राह्मणेष्वाचान्तेषु पाणिषु हुतमन्नं भुक्तवत्सु अन्यदन्नमनुदिशति पात्रे कदलीपत्रादौ ॥ ७ ॥

अग्निपक्षे विशेषमाह —

अथाग्नौ हुतशेषमन्नमन्ने ॥ ८ ॥

अथाग्नौ होमः ततो भोजनार्थादन्नादुद्धृत्य तस्मिन्नन्ने हुतशेषमन्नं दद्यात् ॥ ८ ॥

सृष्टं दत्तमाध्र्णुकमिति ॥ ९ ॥

सृष्टं प्रभूतं दत्तम् आध्र्णुकम् ऋद्धिनिमित्तं कर्तुरिति विज्ञायते । तस्मात् प्रभूतं देयमिति । अपर आह — सृष्टमिति क्रियाविशेषणं सर्ग उत्साहः सृष्टमुत्साहवद् यथा तथा दत्तं श्रद्धया दत्तम् आध्र्णुकमिति ॥ ९ ॥

---

१. ‘खा वै पि’ घ. पाठः.