आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थः खण्डः] अनाविलो॑पेतम् । ११३

ओदनं कृसरं पायसं चतुःशरावस्य वापूपान् उदीरतामवर उत्परास इत्यष्टाभिर्हुत्वा यावतीभिर्वा कामयीत ॥ ४ ॥

तिलौदनं कृसरं¹ पायसं पयसि शृत²मेतेषां त्रयाणां समुच्चयः। तैः सहापूपानां विकल्पः। चतुर्णां शरावाणां समूहः चतुःशरावम्। तत्परिमितैस्तण्डुलैः कृता अपूपाः चतुःशरावस्यापूपाः। एतानि द्रव्याणि समवदाय उदीरतामित्यष्टाभिरृग्भिर्जुहोति³। यावत्योऽभिप्रेता ऊर्ध्वमप्यष्टाभ्यस्तावतीभिर्हुत्वा⁴ पितृभ्यो दद्यादिति पूर्वेण संबन्धः। पूर्वेद्युरेतानि द्रव्याण्येताभिर्हुत्वा पितृभ्यो दद्यादिति। तत्र होमव्यतिरेकेणापि पितृभ्यो दानं चोदितं भवति। किं पुनस्तद्, ब्राह्मणभोजनं पिण्डनिपरणं च ॥ ४ ॥

अथ श्वोभूतेऽष्टका पशुना स्थालीपाकेन च ॥ ५ ॥

पूर्वेद्युः कर्म प्रकृतं, ततः श्वोभूतेऽष्टका भवति पशुना स्थालीपाकेन च। चशब्दो विकल्पार्थः अनेकार्था निपाता भवन्तीति। पशुना स्थालीपाकेन वा। पशुशब्देन स्त्रीगवी गृह्यते। आह चापस्तम्बः — 'श्वोभूते दर्भेण गामुपाकरोती'ति। अष्टमीष्वष्टकेत्येव सिद्धे श्वोभूत⁵ इति वचनं नियमार्थम्। कथं श्वोभूत एवाष्टका स्यादिति। तेनाष्टम्यामसंभवे लोप एवाष्टकायाः। एतदेव ज्ञापकमन्येषां नियतकालानां

---

१. 'रं पयसि संस्कृतं पायसं ते' ख. पाठः. २. 'संस्कृत' घ. पाठः. ३. 'भिर्जु', ४. 'त्वा किं पितृभ्यो ददाति पू' ग. पाठः. ५. 'तेव' ख. ग. पाठः.

११४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

कारणवशादुत्कर्षेऽप्यलोपो भवतीति। तेन पार्वणमुत्कृष्टमन्य-
स्मात् पर्वणः कर्तव्यम्। विधिकृन्मुखं तु भवति शास्त्रान्त-
रवशात् ॥ ५ ॥

अप्यनडुहो यवसमाहरेत् ॥ ६ ॥

ग्रासमुष्टिर्यवसम् । अपीत्यल्पत्वे,^१ एतावदपि तावत्
कुर्यादिति ॥ ६ ॥

अग्निना वा कक्षमुपोषेत् ॥ ७ ॥

कक्षो गुल्मः। उपोषणं दाहः ॥ ७ ॥

एषा मेऽष्टकेति^२ ॥ ८ ॥

— इति चौनयोः कल्पयोर्ब्रूयात् ॥ ८ ॥

न त्वेवानष्टकः स्यात् ॥ ९ ॥

अष्टकाकाले तूष्णीं न स्थातव्यं सर्वथा किञ्चित्
कर्तव्यमित्युक्तं भवति। एते चत्वारः कल्पा यथापूर्वं गरी-
यांसः ॥ ९ ॥

तां हैके वैश्वदेवीं ब्रुवते ॥ १० ॥

हशब्दो वाक्यालङ्कारे। तामष्टकामेके आचार्याः वैश्व-
देवीं ब्रुवते विश्वे देवा देवतेति। होममन्त्रेषु बहुँ^४देवतासं-
कीर्तनात् ॥ १० ॥

आग्नेयीमेके ॥ ११ ॥

अग्ने नयेति दर्शनात्। अस्मिन् पक्षे देवनान्तरसंकी-
र्तनं गुणभावेन । एवमुत्तरत्रापि ॥ ११ ॥

---

१. 'पिशब्दोऽनुकल्पतां द्योतयति । ए', २. 'का । इ',
३. 'वचनमन', ४. 'ह्दीनां देवतानां सं' ग. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ११५

सौर्यामिके ॥ १२ ॥

'ग्रीष्मो हेमन्त' इति मन्त्रे 'अधिपतिः प्राणेद' इति सूर्यस्याभिधानं मन्यन्ते ॥ १२ ॥

नक्षत्रदेवतामेके ॥ १३ ॥

अत्र शाखान्तरं मृग्यम् ॥ १३ ॥

रात्रिदेवतामेके ॥ १४ ॥

शाखान्तरेषु 'यां जनाः प्रतिनन्दन्ती'त्यष्टकाहोम उक्तः, तदभिप्रायमेतत् ॥ १४ ॥

ऋतुदेवतामेके ॥ १५ ॥

'ग्रीष्मो हेमन्त'² इति दर्शनात् ॥ १५ ॥

पितृदेवतामेके ॥ १६ ॥

'वह वपां जातवेदः पितृभ्य' इति दर्शनात् ॥ १६ ॥

प्राजापत्यामेके ॥ १७ ॥

'प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी' 'प्रजापते न त्वदि'ति दर्शनात् । तत्र पितृदेवतेति निर्णयः । स्मर्यते हि 'अष्टका पितृदेवत्ये' इति । प्रसिद्धिरप्येवमेव । तेन प्राचीनावीतमेव भवति सर्वत्र ॥ १७ ॥

पशुकल्पेन पशुं संज्ञप्य प्रोक्षणोपाकरणवर्जं वपामुत्खिद्य³ जुहुयात् वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्रैनान्वेत्थ निहितान् पराके मेदसः कुल्या उपैनान् स्रवन्तु सत्या एतामाशिषः सन्तु सर्वाः स्वाहेति ॥ १८ ॥

---

१. 'ण इ' क. पाठः. २. 'त्यादिद' ख. पाठः. ३. 'द्य उत्कृत्य जु' क. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

११६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

‘अथ पशुकल्प’ इत्यत्रोक्तेन पशुं संज्ञप्य मारयित्वा
प्रोक्षणोपाकरणवर्जं प्रोक्षणमुपाकरणं चेति द्वे एते कर्मणी
वर्जयित्वा वपामुत्खिद्य जुहुयात् वह वपामिति मन्त्रेण । प-
शुचोदनयैव सिद्धे पशुकल्पेनेति वचनं पशुकल्पस्यैव प्रोक्ष-
णस्य प्रतिषेधो यथा स्यात् स्थालीपाकधर्मस्य पार्व्वणेप्राप्तस्य
प्रतिषेधो मा भूदिति । तेन पशुपक्षेऽपि तदङ्गभूते स्थालीपाके
प्रोक्षणं भवत्येव । वपामुत्खिद्येति वचनं सर्वेष्वपि देवता-
विकल्पेषु वह वपामित्यनेन मन्त्रेण होमो यथा स्यादिति,
यदुत्खिद्य जुहुयात् तदनेन मन्त्रणेति, अन्यथा पितृदेवत्या-
यामष्टकायां न स्यात् पितृलिङ्गत्वान् । येषां तु पितृदेवत्यै-
वाष्टकेति निर्णयः तेषां प्राप्तानुवाद एवायम् ॥ १८ ॥

अथावदानानां स्थालीपाकस्य च अग्ने नय सु-
पथा राये अस्मानिति द्वे । ग्रीष्मो हेमन्त ऋतवः
शिवा नो वर्षाः शिवाभया शरन्नः । संवत्सरोऽधिपतिः
प्राणदो नोऽहोरात्रे कृणुतां दीर्घमायुः स्वाहा । शान्ता
पृथिवी शिवमन्तरिक्षं द्यौर्नो देव्यभयं कृणोतु । शिवा
दिशः प्रदिश उद्दिशो न आपो विद्युतं परिपान्तु वि-
श्वतः स्वाहा । आपो मरीचीः प्रवहन्तु नो धियो धाता
समुद्रोऽपँहन्तु पापं भूतं भविष्यदभयं विश्वमस्तु मे
ब्रह्माभिगुप्तः स्वाराक्षाणि स्वाहा । विश्व आदित्या वस-

---

१. ‘कस्य’ ग. पाठः. २. ‘णतः प्रा’, ३. ‘द्यव’ ग. घ. पाठः.
४. ‘हवन्तु’ ख. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ११७

विश्वे देवा रुद्रा गोप्तारो मरुतः सदन्तु । ऊर्जं प्रजाम-
मृतं पिबमानः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु स्वाहा ।
प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति ॥ १९ ॥

जुहुयादिति वर्तते । द्वितीयार्थे षष्ठी । तान्येकादश
पशोरवदानानि स्थालीपाकं च जुहुयाद् अग्ने नयेत्यादिभिः
सप्तभिर्मन्त्रैः। द्विविधः स्थालीपाकः पशुपक्षे पश्वङ्गभूतः पशु-
कल्पेऽभिहितः। इह च स्वतन्त्रः पशोः प्रत्याम्नायः। तयो-
रुभयोरप्येते होममन्त्राः ॥ १९ ॥

सौविष्टकृत्यष्टमी ॥ २० ॥

स्विष्टकृत आहुतिरष्टमी भवति । तासामाहुतीनां तत्र
सौविष्टकृती न विधेया प्राप्तत्वात्, संख्यातैश्चाष्टमी भवेति ।
तस्मादनर्थको योगः । नानर्थकः, पशुपक्षेऽङ्गभूतो यः स्था-
लीपाकः तस्यावदानैः सह वा होमो भवति पृथग्वेति पुर-
स्तादुक्तम् । तत्र पृथग्द्धोमप्रतिषेधार्थमिदम् । यदि पृथ-
ग्धोमः स्यात् सौविष्टकृत्यष्टमी न स्यात् । कथम्, अवदा-
नानां सप्ताहुतयः, स्थालीपाकस्य च सप्त । ततः सौविष्ट-
कृती पञ्चदशी स्यात् सहपक्षे त्वष्टमी भवति ॥ २० ॥

ब्राह्मणान् भोजयेदित्युक्तम् ॥ २१ ॥

ब्राह्मणान् भोजयेदित्येव सिद्धे इत्युक्तमिति वचनं
'नवावरान् भोजयेदयुजो वे'त्यन्वष्टक्ये विशेषो वक्ष्यते तत्प-
रिग्रहार्थम्। वक्ष्यमाणेऽप्युक्तमिति व्यवहार आचार्याणां दृश्य-
ते । इह पिण्डनिपरणं न भवति अनुपदेशात् । तथाचापस्तम्बो

---

१. 'म' ख. पाठः. २. 'सौविष्टकृत्याहु' ग. पाठः. ३. 'ता चाष्ट' ख. पाठः. ४. 'विष्यति', ५. 'क्तव' क. ख. पाठः.

११८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

मध्यमाष्टकायामाह — 'स्विष्टकृतप्रभृति समानमा पिण्डनिधानात्।' 'अन्वष्टकायामेवैके पिण्डनिधानमुपदिशन्ती'ति । अपर आह — इत्युक्तमित्यनेनैव पिण्डनिपरणमपि प्राप्यते इतिशब्दस्याद्यर्थत्वात् । ब्राह्मणभोजनाद्युक्तमित्यर्थः । क्व पुनरुक्तं पार्वणश्राद्ध इति ॥ २१ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।

अथ पञ्चमः खण्डः ।

अपरेद्युरन्वष्टक्यम् ॥ १ ॥

अपरस्मिन्नहनि नवम्यामन्वष्टक्यं नाम कर्म कर्तव्यम् ॥ १ ॥

तस्यैव मांसस्य प्रकल्प्य ॥ २ ॥

योऽसौ पशुरष्टकायामुपाकृतः तस्यैव मांसस्यैकदेशं प्रकल्प्य संस्कृत्य तत् कर्म कर्तव्यम् । ब्राह्मणभोजनार्थ एवात्र मांससंस्कारः होमेऽभावात् । पूर्वेद्युस्तु होमे ब्राह्मणभोजने च मांसं भवति ॥ २ ॥

दक्षिणाप्रवणेऽग्निमुपसमाधाय परिश्रित्योत्तरतः परिश्रितस्य द्वारं कृत्वा समूलं बर्हिस्त्रिरपसलैर्वधून्वन् परिस्तीर्य हवींष्यासादयेदोदनं कृसरं पायसं दधिमन्थान् मधुमन्थांश्च ॥ ३ ॥

दक्षिणदिग्भागेऽवैनतं दक्षिणाप्रवणम् उत्तरोन्नतं स्थण्डिलं तस्मिन्नग्निमुपसमाधाय तं प्रदेशं तिरस्करिण्यादिभिः

---

१. 'मा' ख. पाठः.
२. 'प्रवणं द' ग. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ११९

परिश्रित्य परिश्रितस्योत्तरपक्षे द्वारं करोति । परिश्रितस्येति वचनं यदा परिश्रितं तदोत्तरतो द्वारं करोतीत्येवमर्थम् । तेन कृताकृतं परिश्रयणम् । द्वारं कृत्वा मूलेन सहाहृतं बर्हिस्त्रिः परिस्तृणाति । अपसलैरपसव्यमित्यर्थः । अवधून्वन् अधस्तात् कम्पयन् परिस्तीर्य तस्मिन् परिस्तरणे हवींष्यासादयत्योदनादीनि । दधिमिश्राः सक्तवो दधिमन्थाः, मधुमिश्राः मधुमन्थाः । 'पिण्डपितृयज्ञकल्पेने'ति वक्ष्यमाणं सर्वत्रैवास्मिन् कर्मणि प्रवर्तते न होममात्रे । ततश्च ओदनादीनामप्यौपासन एव श्रपणं भवति ॥ ३ ॥

पिण्डपितृयज्ञकल्पेन ॥ ४ ॥

इदं कर्म कर्तव्यम् ॥ ४ ॥

हुत्वा मधुमन्थवर्जं पितृभ्यो दद्यात् ॥ ५ ॥

मधुमन्थमेकं वर्जयित्वान्यानि द्रव्याणि हुत्वा पितृभ्यो दद्यात् तान्येव द्रव्याणि सह मधुमन्थेन । अनेन पिण्डनिपरणमुक्तं भवति ॥ ५ ॥

स्त्रीभ्यश्च ॥ ६ ॥

तानि द्रव्याणि पिण्डरूपेण दद्यात् । काभ्यः, पितृसन्निधेस्तत्स्त्रीभ्यः मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यः । द्वे लेखे भवतः । ऊहश्च^३ भवति यथा 'शुन्धन्तां मातरः शुन्धन्तां पितामह्यः शुन्धन्तां प्रपितामह्य' इति । तथा 'एतत् ते तत' 'ये च त्वामन्व'त्यत्र द्वयोर्मात्रोर्द्विवद् भवति । बहुषु बहुवत् । एतद्वां यज्ञदारुरुद्रे याश्च युवामत्रानु, एतद्वो यज्ञदारुरुद्राविष्णुदा

---

१. 'न्ने',
२. 'भ्यः। ऊ' ग. पाठः.
३. 'श्च । शु' ख. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

१२० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

याश्च युष्मानत्रानु । अनुमन्त्रणं तु पितॄणां मातृणां च सकृ-
देव । एकशेषवृत्त्या पितर इत्युभयत्र सम्भवात् । तथा अभ्य-
ञ्जने यज्जदारुद्रदे अभ्यञ्जाथाम् । यज्जदारुद्रदाविष्णुदा अभ्य-
ङ्ग्ध्वमिति¹ । वासोदाने एतद्वो मातरो वासो मा नोऽतोऽन्य-
न्मातरो युङ्ग्ध्वम् । एवं पितामह्यः प्रपितामह्यो युङ्ग्ध्व-
मिति । उपस्थानं तु सकृदेव पूर्ववत् । एवमेतत् स्त्रीणां पिण्ड-
दानं भवति ॥ ६ ॥

सुरामाचाममित्यधिकम् ॥ ७ ॥
स्त्रीपिण्डेषु सुरामाचामं चाधिकं दद्यात् । सुरा प्र-
सिद्धा । आचामः तण्डुलप्रक्षालनाम्बु यवागूरित्यन्ये ॥ ७ ॥

कर्पूष्वेके द्वयोः षट्सु वा ॥ ८ ॥
एके आचार्याः कर्षूनिर्व²पेरणमिच्छन्ति । लेखयोर्ले-
खयोः कर्षूरित्य³भिधानम् । कर्ष्वौ च कर्ष्वश्च कर्ष्वः । द्वयोः
कर्ष्वोः षट्सु वा कर्षूषु । यदा द्वे तदा पितॄणामेका मातृ-
णामपरा । ते चायते भवतः । यदा षट् तदा तिस्रस्तिस्रश्च
वृत्ता भवन्ति ॥ ८ ॥

पूर्वासु पितृभ्यो दद्यात् ॥ ९ ॥
पूर्वा च लेखा पूर्वा कर्षूः पूर्वाश्च लेखाः पूर्वाश्च
कर्ष्वः । ताँसु पितृभ्यः पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥

---

१. 'ति एवमञ्जने अञ्जाथामङ्ग्ध्वमिति । वा' घ. पाठः २. 'व' ग. ख. पाठः. ३. 'त्यवटाभि', ४. 'पूर्वासु' ख. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपेतुम् । १२१

एतेन—

अपरासु स्त्रीभ्यः ॥ १० ॥
इति व्याख्यातम् ॥ १० ॥

एतेन माघ्यावर्षं प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे ॥ ११ ॥

एतेनानन्तरोक्तेनान्वष्टक्येन माघ्यावर्षं नाम कर्म$^१$ व्याख्यातम् । तच्च प्रौष्ठपद्याः पौर्णमास्याः परो योऽपरपक्षः तत्र भवति । मघासु वर्षासंयोगान्माघ्यावर्षमिति भवति । तच्च त्रयोदश्याम् । तथा याज्ञवल्क्यः—

“यददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्नुते ।
तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ॥”

इति । वर्षर्तौ या त्रयोदशी मघाभिः सह संबध्यते तस्यामित्यर्थः । अपरे सामान्याभिधानात् सर्वस्मिन्नेवापरपक्षे माध्यावर्षमिच्छन्ति ॥ ११ ॥

मासि मासि चैवम् ॥ १२ ॥

यथेदं माघ्यावर्षं प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे भवति, एवं मासि मास्यपरपक्षे भवति। मासि मास्यमावास्यायां पार्वणश्राद्धं वक्ष्यति, तेन सहेदं विकल्प्यते एकौर्थत्वाद् । यद्यप्येवं तथापि प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे माध्यावर्षमेव नियतम्, अन्यथा पूर्वो योगोऽपार्थकः स्यात् ॥ १२ ॥

पितृभ्योऽयुक्षु प्रतिष्ठापयेत् ॥ १३ ॥

पितृभ्यो यद् दीयते गन्धमाल्यादि तत्सर्वमयुक्संख्यायां प्रतिष्ठापयेत् सकृत् त्रिः पञ्चकृत्व इति दद्यात् ॥१३॥

---

१. 'र्मं कर्तव्यमाख्या', २. 'धर्ममा' ख. पाठः ३. ककार्य-त्वा' ग. घ. पाठः.

१२२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

नवावरान् भोजयेत् ॥ १४ ॥

अन्वष्टक्यविषयमिति केचित् । सर्वत्राष्टकायामित्यन्ये । अष्टकायां नवावरा ब्राह्मणा भोजयितव्याः । पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्य एकैकमेकैकस्ये¹त्येवमादिकमत्रे² न भवति तस्य पार्वणादिविषयत्वात्³ अतत्प्रकृतित्वाच्चाष्टकायाः । पिण्डपितृयज्ञोऽह्य⁴ष्टकायाः प्रकृतिः । स्वधाग्रहणादिकमपि नास्ति । केवलं नवावरा भोजयितव्या इति केचित् । अन्ये तु सर्वमनुतिष्ठन्ति ॥ १४ ॥

अयुजो वा ॥ १५ ॥

भोजयेदित्येव । पञ्च सप्तेति शक्त्यपेक्षो विकल्पः । बहुवचननिर्देशादेकस्याप्रसङ्गः ॥ १५ ॥

युग्मान् वृद्धिपूर्तेषु ॥ १६ ॥

आभ्युदयिकेषु श्राद्धेषु युग्मान् भोजयेत् । पार्वणेन सहाभ्युदयश्राद्धं वक्ष्यते । तत्र युग्मनियमार्थमिदम् । तेनैकैकमेकैकस्येत्यादिकल्पान्तरमाभ्युदयिकेषु न भवति । केषु पुनः कर्मस्वभ्युदयश्राद्धं भवति । येष्वपरेद्युर्देवेज्या भवति, ‘तस्मात्पूर्वेद्युः पितृभ्यः क्रियते उत्तरमहर्देवान् यजन्त’ इत्येतच्छ्रुतिमूलत्वात् ॥ १६ ॥

अयुग्मानितरेषु ॥ १७ ॥

उक्तेभ्यो येऽन्ये तेष्वयुग्मान् भोजयेत् । एकोद्दिष्टविषयमित्येतदुपदेशः । तेन तत्र द्वौ द्वाविति वक्ष्यमाणः कल्पो न भवति ॥ १७ ॥

---

१. 'कस्ये', २. 'त्र भ' ग. पाठः. ३. 'त् त' ग. घ. पाठः.
४. 'ध्य' ख. पाठः.

षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १२३

प्रदक्षिणमुपचारः ॥ १८ ॥

वृद्धिपूर्तेष्विति संबध्यते । तत्र प्रदक्षिणमुपचारः स्यात् । उपचारक्रिया अन्यत्राप्रदक्षिणम् । परिस्तरणाद्युदाहरणम् ॥ १८ ॥

यवैस्तिलार्थः ॥ १९ ॥

यच्छ्राद्धेषु तिलकृत्यं, तदाभ्युदयिकेषु यवैः कर्तव्यम् । आपस्तम्बश्च— 'अवकाशेषु तिलान् विकिरति पिण्डांश्च तिलमिश्रान् निवृणाति । मासि श्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायेन शक्नुयात् तेनोपयोजयेत्' इति । तत्र सर्वत्र यवा भवन्ति । स्वधाग्रहणे च तिलोऽसि सोमदेवत्य इत्यत्र यवोऽसि सोमदेवत्य इत्यूहेन यवप्रक्षेपः ॥ १९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

---

अथ षष्ठः खण्डः ।

रथमारोक्ष्यन्नाना पाणिभ्यां चक्रे अभिमृशेदहं ते पूर्व पादावारभे¹ बृहद्रथन्तरे ते चक्रे ॥ १ ॥

अत्रेतिशब्दोऽध्याहार्यः² । नवरथे विशेषं वक्ष्यति । तद्व्यतिरिक्तं क्रीतं लब्धं पूर्वकृतं वा रथमारोक्ष्यन् आरोढुमिच्छन् पाणिभ्यां चक्रे नाना पृथगभिमृशेद् अहं ते इति मन्त्रेण । नानेत्युभाभ्यां³ पाणिभ्यामेकस्याभिमर्शनं मा भूद् युगपदभिमर्शनं यथा स्यादित्येवमर्थं नानाभूताभ्यां पाणिभ्यामभि-

---

१. 'भे वृ' ख. ग. ङ. पाठः.
२. 'इतिशब्दाध्याहारेण मन्त्रसमाप्तिः ।',
३. 'नानाग्रहणमुभा' ग. घ. पाठः.

१२४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ द्वितीयोऽध्यायः

मृशेत् न संहताभ्यामिति । रथमारुह्य यावद्दूरं गच्छति तावत्
सकृदेवेदं कर्म भवति, तदर्थत्वादारोहणस्य । मध्ये त्वारोह-
णमानुषङ्गिकम् ॥ १ ॥

वामदेव्यमक्ष इत्यक्षाधिष्ठाने ॥ २ ॥

नाभौ वामदेव्यमक्ष इत्यभिमृशेन्नाना पाणिभ्याम् ॥

दक्षिणपूर्वाभ्यामारोहेद् वायोष्ट्वा वीर्येणारोहामी-
न्द्रस्यौजसाधिपत्येनेति ॥ ३ ॥

दक्षिणः पूर्वः ययोस्ताभ्यां दक्षिणपूर्वाभ्याम् । पादा-
भ्यामित्यनुक्तमपि गम्यते तत्कर्मत्वाद्वारोहणस्य । एवंभूताभ्यां
पादाभ्यामारोहेद् रथं वायोष्ट्वेति मन्त्रेण ॥ ३ ॥

रश्मीन् संमृशेदरश्मिकान् वा दण्डेन ब्रह्मणो
वस्तेजसा संगृह्णामि सत्येन वस्तेजसा संगृह्णामीति ॥ ४ ॥

रश्मयोऽश्वादीनां प्रग्रहाः तान् संमृशेद् ब्रह्मणो व
इति मन्त्रेण । ये पुनररश्मयोऽश्वादयः तान् दण्डेन संमृशेद् वा
तेनैव मन्त्रेण । बहुवचननिर्देशाद् बहुयुगो रथोऽभिप्रेतः । यद्य-
पि तस्य चक्राणि चत्वारि, तथापि चक्रे इति द्विवचनयोगा-
न्मुख्ययोरेवाभिमर्शनम् ॥ ४ ॥

अभिप्रवर्तमानेषु जपेत् सहस्रसनिं वाजमभिव-
र्तस्व रथ देव प्रवह वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति ॥ ५ ॥

यदा चोदिता अश्वादय इष्टां दिशमभिवर्तन्ते गच्छ-
न्ति तदा सहस्रसनिमित्येतं मन्त्रं प्रवहान्तं जपेत्, वनस्पते

---

१. 'ग्योऽत्र र' ग. पाठः.

षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेसम् । १२५

वीड्वङ्गो हि भूया इत्येतामृचं च ॥ ५ ॥

एतयान्यान्यपि वानस्पत्यानि ॥ ६ ॥

रथसंनिधानादन्यान्यपि तज्जातीयानि वानस्पत्यानि शकटादीन्येतयाभिमृशेत् ॥ ६ ॥

स्थिरौ गावौ भवतां वीळु रक्ष इति रथाङ्गमभिमृशेत्¹ ॥ ७ ॥

स्थिरौ गावावित्येतस्यामृचि यद्यद् रथाङ्गं दृष्टं तत्तदभिमृशेत् तेन तेन ऋगंशेन² ॥ ७ ॥

सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसमिति नावम् ॥ ८ ॥

आरोहेदिति व्यवहितमपि संबध्यते ³मन्त्रलिङ्गात्, नाभिमृशेत् । नाव आरोहणे प्राप्तेऽनयर्चाऽरोहेत् ॥ ८ ॥

नवरथेन यशस्विनं वृक्षं ह्रदं वाऽविदासिनं प्रदक्षिणं कृत्वा फलवतीः शाखा आहरेत् ॥ ९ ॥

नवरथे त्वयं विशेषः। पूर्ववदारुह्य तेन यशस्विनं प्रसिद्धं वृक्षं ह्रदं वाऽविदासिनमशोष्यं प्रदक्षिणं कृत्वा फलवतीः शाखा आहरेत् ॥ ९ ॥

अन्यद्वा कौटुम्बम् ॥ १० ॥

कौटुम्बं कुटुम्बस्योपकारकमन्यद् द्रव्यं वाहरेत् इति रथारोहणम् ॥ १० ॥

---

१ 'तृ ते' ख. पाठः.
२. 'ते' ग. पाठः.
३. 'तत्प्रधानस्त्वान्ना' घ. पाठः.

१३६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

संसदमुपयायात् ॥ ११ ॥

संसदिति व्यवहारस्थानमुच्यते । ताम् उपयायाद्यदि व्यवहारार्थी स्यात् । वक्ष्यमाणविवक्षया प्राप्तानुवादोऽयम् ॥

अस्माकमुत्तमं कृधीत्यादित्यमीक्षमाणो जपित्वावरोहेत् ॥ १२ ॥

संसदं प्रपद्येतेत्यर्थः । अवपूर्वो रुहिरस्मिन्नर्थेऽन्यत्रापि दृष्टः । तद् यथा — "सदासुगः पितुर्मा यदस्तु पन्था इति पन्थानमवरोहे"ति ॥ १२ ॥

ऋषभं मा समानानामित्यभिक्रामन् ॥ १३ ॥

यदा प्रत्यर्थिनमभिक्रामति, तदा ऋषभं मेति जपेत् जपित्वेति प्रकृतत्वात् ॥ १३ ॥

वयमद्येन्द्रस्य प्रेष्ठा इत्यस्तं यात्यादित्ये^२ ॥ १४ ॥

आदित्ये अस्तं याति सति गच्छति सति वयमद्येन्द्रस्येत्येतामृचं जपेत् ॥ १४ ॥

तद्बो दिवो दुहितरो विभातीरिति व्युष्टायाम् ॥ १५ ॥

व्युष्टायां रात्रौ उषाकाले तद्बो दिव इति जपेत् । आ व्यवहारसमाप्तेरेते जपाः प्रत्यहं भवन्ति ॥ १५ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।

---

अथ सप्तमः खण्डः ।

अथातो वास्तुपरीक्षा ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मात्

---

१. 'त् एतल्लभ्यते ॥' घ पाठः.
२. 'त्ये ॥ ञ' ख. ग. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १९७

तत्र तत्र निमित्ते समृद्धिव्यृद्धी भवतः, अतो वास्तुपरीक्षा वर्तिष्यते । वास्त्विति गृहमुच्यते । तस्योत्तरत्र लक्षणानि वक्ष्यन्ते । सैव परीक्षा ॥ १ ॥

अनूषरमविवदिष्णुभूम ॥ २ ॥

ऊषा यत्र सन्ति तदूषरं ततोऽन्यदनूषरम् । विवदनशीलं विवदिष्णु ततोऽन्यदविवदिष्णु । भूमशब्दो भूमिपर्यायः । ‘यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम’ ‘वतेव श्मश्रु वपसि प्रभूमे’ति वत् । अविवदिष्णु भूम यत्र तदविवदिष्णुभूम । तद्वास्तु सर्वसमृद्धमिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥ २ ॥

ओषधिवनस्पतिवत् ॥ ३ ॥

ओषधयश्च वनस्पतयश्च यत्र भवन्ति तदोषधिवनस्पतिवत् । ‘छन्दसीर’ इति वत्वं ‘छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ती’ति ॥ ३ ॥

यस्मिन् कुशवीरणं प्रभूतम् ॥ ४ ॥

कुशाश्च वीरणाश्च कुशवीरणेम् । तृणद्वन्द्वत्वादेकवद्भावः । वीरणा अपि तृणविशेषाः, शरासः कुशरास इति मन्त्रे दर्शनात् । तद् यस्मिन् देशे प्रभूतं तद्वास्तु समृद्धम् ॥ ४ ॥

कण्टकिक्षीरिणस्तु समूलान् परिखायोद्वासयेत् ॥

कण्टकिनः खदिरादयः क्षीरिण उदुम्बरादयः तान् समूलान् मूलैः सहितान् परिखायोत्पाट्योद्वासयेत् । कण्टकिक्षीरिण इति नायं कर्मधारयः पृथङ्मत्वर्थीयनिर्देशात् । अन्यथा द्वन्द्वादेव मत्वर्थीययोगः कृतः स्यात् ॥ ५ ॥

---

१. 'णम् । द्वन्द्व' क. ग. पाठः.

१२८	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

अपामार्गः शाकस्तिल्वकः परिव्याध इति चैतानि ॥ ६ ॥

अपामार्गो वीरुद्विशेषः । शाकादयो वृक्षविशेषाः । अपामार्गादीनां पुंलिङ्गत्वाद् एतानीति वक्तव्ये नपुंसकनिर्देशाद् गम्यते अन्यान्यप्येवंजातीयकानि समूलानि परिखायोच्छासयेदिति ॥ ६ ॥

यत्र सर्वत्रापो मध्यं समेत्य प्रदक्षिणं शयनीयं परीत्य प्राच्यः स्यन्देरन्नप्रपतत्यः ॥ ७ ॥

यस्मिन् देशे आपो मध्यं समायन्ति समागच्छन्ति समेत्य च शयनीयदेशं प्रदक्षिणं परियन्ति परीत्य च प्राच्यः स्यन्देरन् प्राङ्मुखा गच्छेयुः अप्रपतत्यः नुमभावश्छान्दसः । एतदुक्तं भवति मध्यतो निम्नं प्राक्प्रवणं शयनस्थानं प्राच्यां दिशि गृहिण इति ॥ ७ ॥

तत् सर्वसमृद्धम् ॥ ८ ॥

तदेतदुक्तलक्षणं वास्तु सर्वसमृद्धं भवति ॥ ८ ॥

समवस्रवे भक्तशरणं कारयेत् ॥ ९ ॥

येन पथा आपः समवस्रवन्ति तस्मिन् समवस्रवे । प्राच्यां दिशीत्युक्तं भवति । तत्र भक्तशरणं महानसं कारयेत् ॥

बह्वन्नं ह भवति ॥ १० ॥

एवं कृतं भक्तगृहं बह्वन्नं भवति । हशब्दोऽभिमतत्वद्योतनार्थः ॥ १० ॥

दक्षिणाप्रवणे सभां मापयेत् साधूता ह भवति ॥

दक्षिणाप्रवणे देशे सभा मापयितव्या । सभेत्यास्थान-

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १२९

मुच्यते । एवं कृता सा सभा अद्यूता भवति । हशब्दः प्रशंसायाम् ॥ ११ ॥

एवं परमतेन प्रशस्य स्वमतेन निन्दति —

युवानस्तस्यां कितवाः कलहिनः प्रमायुका भवन्ति ॥ १२ ॥

कितवा द्यूतपराः अद्यूता ह भवतीत्युक्तत्वात् । प्रमायुका मर्त्तारः ॥ १२ ॥

यत्र सर्वत आपः प्रस्यन्देरन् सा स्वस्त्ययन्यद्यूता च ॥ १३ ॥

एवंविधे देशे कृता सभा स्वस्तिप्राप्तिनिमित्तभूता अद्यूता च भवति ॥ १३ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ।

---

अथाष्टमः खण्डः ।

अथैतैर्वास्तु परीक्षेत ॥ १ ॥

अथ एतैर्वक्ष्यमाणलक्षणैर्वास्तु परीक्षेत । पृथगधिकारः प्राधान्यख्यापनार्थः । तेनैतत्संभवे नान्यदादर्तव्यम् ॥

जानुमात्रं कतं खात्वा तैरेव पांसुभिः प्रतिपूरयेत् ॥ २ ॥

जानुप्रमाणं कतमवटं खात्वा ये उद्धताः पांसवस्तैरेव प्रतिपूरयेत् कतम् ॥ २ ॥

१३०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

ततः किं—

अधिके प्रशस्तम् ॥ ३ ॥

कर्तपूरणादधिके तस्मिन् पांसुराशौ प्रशस्तं भद्रं भवति ॥ ३ ॥

समे वार्तम् ॥ ४ ॥

यदा पांसुराशिर्र्वटेन समो भवति न न्यूनो नातिरिक्तः तदा वार्तं निर्दोषं भवति नानर्थावहं न चाभ्युदयावहम् ॥ ४ ॥

न्यूने गर्हितम्¹ ॥ ५ ॥

स्पष्टम् ॥ ५ ॥

अथान्या परीक्षा—

अस्तमितेऽपां पूर्णं परिवासयेत् ॥ ६ ॥

जानुमात्रं कर्तं खात्वेति वर्तते । अस्तमित आदित्ये तमद्भिः पूरयेत् । तमपां पूर्णं परिवासयेद् ओदयात् ॥ ६ ॥

ततः किं—

सोदके प्रशस्तमार्द्रे वार्तं शुष्के गर्हितम् ॥ ७ ॥

सोदकं किञ्चिच्छिष्टोदकम् । अन्यत् स्पष्टम् ॥ ७ ॥

श्वेतं मधुरास्वादं सिकतोत्करं ब्राह्मणस्य ॥ ८ ॥

मधुरास्वादं मधुररसम् । सिकतोत्करं सिकताबहुलम् । एवंभूतं वास्तु ब्राह्मणस्य शुभम् ॥ ८ ॥

लोहितं क्षत्रियस्य ॥ ९ ॥

मधुरास्वादं सिकतोत्करमिति वर्तते ॥ ९ ॥

---

१. 'म् न्यूने पांसुराशौ गर्हितं भवति । अ' घ. पाठः

अष्टमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । १३१

पीतं वैश्यस्य ॥ १० ॥

पूर्ववदनुवृत्तिः ॥ १० ॥

तत् सहस्रसीतं कृत्वा यथादिक् समचतुरश्रं मापयेत् ॥ ११ ॥

तद्वास्तु सहस्रसीतं सहस्रहलकृष्टं कृत्वा । सहस्रशब्दो बह्वर्थः । यथादिक् यस्यां दिशि यस्य स्थानमुक्तं तदनुरूपम् । समचतुरश्रं सर्वासु दिक्षु समं मापयेत् ॥ ११ ॥

आयतचतुरश्रं वा ॥ १२ ॥

दीर्घचतुरश्रं वा मापयेद् वास्तु । अनेन वृत्तत्रिकोणादेः प्रतिषेधः ॥ १२ ॥

तच्छमीशाखयोदुम्बरशाखया च शन्तातीयेन त्रिः प्रदक्षिणं व्रजन् प्रोक्षति ॥ १३ ॥

तद्वास्तु शन्तातीयेन सूक्तेन । 'मत्तौ छः सूक्तसाम्नो-^१रि'त्येवं चेच्छप्रत्ययः, 'ईले द्यावापृथिवी' 'इदं ह नूनमेषाम्' 'उत देवा अवहितमि'त्येतेषामन्यतमस्य ग्रहणं प्राप्नोति तेषु शन्तातिशब्दस्य सत्त्वात् । 'याभिः शन्तातिः सा शन्तातिमयस्करत् । आत्वागमं शन्तातिरति शं न इन्द्राग्नी' इत्यस्य तु ग्रहणमित्युपदेशः । शब्दनिर्वाहस्तु यथाकथञ्चिदन्वेष्टव्यः । शं करोतीति शन्तातिः 'शिवशमारिष्टस्य कर' इति तातिल्प्रत्ययः । (शन्तातिग्रहणं ?) तस्मै हितं शन्तातीयमिति ।

---

१. 'रेव चोदयन् प्र' ख, 'रेव चोदयेच्छ' ग. पाठः.

१३२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

प्रतिप्रदक्षिणं सूक्तस्यावृत्तिः । प्रोक्षणं तु प्रत्यृचं प्रत्यर्धर्चं प्रतिपादं वा ॥ १३ ॥

अविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन ॥ १४ ॥

त्रिः प्रदक्षिणं परिव्रजन् प्रोक्षतीत्येव ॥ १४ ॥

वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् ॥ १५ ॥

एकस्मिन् वंशप्रदेशे यथा शरणानि शयनस्थानानि भवन्ति तथा कारयेत् । एकस्मिन् शयने वंशप्रभेदो न कर्तव्यः ॥ १५ ॥

कर्तेष्ववकाः शीफालमित्यवधापयेत् ॥ १६ ॥

कर्तेष्वित्यनुवादात् स्थूणाकर्ताः खानयितव्या इति गम्यते । 'प्रदक्षिणं स्थूणाकर्तान् खानयित्वे'त्यापस्तम्बः । तेषु । जले प्लवमाना मूलवन्तः पिण्डीभूता अभूमिस्पर्शिनः शैवालविशेषा अवकाः । शीफालं शैवलम् । तदुभयं निधापयेत् ॥ १६ ॥

तयोः प्रशंसा—

न हास्य दाहुकं भवतीति विज्ञायते ॥ १७ ॥

अस्यैवं कुर्वतो गृहं न दाहुकं भवति । कर्मण्युक्प्रत्ययः । कदाचिदपि दह्यमानं न भवतीति विज्ञायते । अग्न्यादिकं वा दाहुकं न भवतीति ॥ १७ ॥

---

१. 'खात घ. पाठः.