विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 99 of 493
Read in context( ७६ )
से भयभीत कली, एक क्षण के लिये भी इस राजा पर अपनी कुटिल दृष्टि नहीं
डालता था।
अन्यायमेकं कृतवान् कृती यश्चालुक्यगोत्रोद्भववत्सलोऽपि ।
यत्पूर्वभूपालगुणान्प्रजानां विस्मारयामास निजैश्चरित्रैः ॥१०१॥
अन्वयः
चालुक्यगोत्रोद्भववत्सलः अपि कृती यः एकं अन्यायं कृतवान् यत्
निजैः चरित्रैः प्रजाना पूर्वभूपालगुणान् विस्मारयामास ।
व्याख्या
चालुक्यगोत्रे चालुक्यवंशे उद्भव उत्पत्तिर्यषा राजा तेषु वत्सल स्निग्धो
भवत् इत्यथ स्वकुलोत्पन्नपूर्ववर्तिनृपाणा भक्तोऽपि 'लक्ष्मीवान् लक्ष्मण श्रील
श्रीमान् स्निग्धस्तु वत्सल' इत्यमर । कृती कार्यकुशल पुण्यवांश्च यो राजाऽऽ-
हवमल्लदेव एकमन्यायमनुचितकार्यं कृतवान् यद्यस्मात्कारणात्निजैरस्वकीयैश्चरित्रै-
रुत्कृष्टगुणै प्रजाना जनाना षष्ठी 'शेषे—इत्यनेन' प्रजानामित्यत्र सम्बन्धसामान्ये
षष्ठी । पूर्वभूपालगुणान्स्ववशजपूर्ववर्तिनृपगुणान् विस्मारयामास । अस्य
गुणोत्कर्षेण भूतपूर्वर्नृपा विस्मृता इत्यर्थ । एकस्याऽन्यायकार्यस्य विधानादादौ
निन्दाया प्रतीति पर्यवसाने तु शत्त प्रभावप्रशंसा प्रतीयते । अत्र व्याजस्तुति-
रलङ्कार । 'व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथेति' ।
भाषा
पुण्यात्मा, कार्यकुशल उस राजा ने चालुक्यवंशीय प्राचीन राजाओं में श्रद्धा
भक्ति रखते हुये भी एक यह अन्याय किया था कि अपने उत्कृष्ट गुणों से
प्रजाओं को पूर्ववर्ती राजाओं के गुणों का विस्मरण करा दिया था । अर्थात्
पूर्ववर्ती राजाओं से यह आहवमल्लदेव अधिक गुणी था ।
विशीर्णकर्णा कलहेन यस्य पृथ्वीभुजङ्गस्य निरर्गलेन ।
संगच्छतेऽद्यापि न डाहलश्रीः कर्पूरताडङ्कनिभैर्यशोभिः ॥१०२॥
अन्वयः
यस्य पृथ्वीभुजङ्गस्य निरर्गलेन कलहेन विशीर्णकर्णा डाहलश्रीः कर्पूर-
ताडङ्कनिभैः यशोभिः अद्यापि न सङ्गच्छते ।