Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 91 of 493

Read in context
Page 91

( ६८ )
समग्र दुष्ट राजाओ का नाश कर और उन राजाओं की कीर्त्ति नष्ट कर चारो
दिशाओ में रहने वाले मनुष्यो को प्रसन्न कर दिया ।
कौक्षेयकः क्ष्मातिलकस्य यस्य पीत्वातिमात्रं द्विषतां प्रतापम् ।
आलोड्य बाष्पाम्बुभिराचचाम चोलीकपोलस्थलचन्दनानि ॥६०॥
अन्वयः
क्ष्मातिलकस्य यस्य कौक्षेयकः द्विषतां प्रतापम् अतिमात्रं पीत्वा चोलीक-
पोलस्थलचन्दनानि बाष्पाम्बुभिः आलोड्य आचचाम ।
व्याख्या
क्ष्मायाः पृथिव्यास्तिलकस्य भूषणस्य यस्य राज्ञ कौक्षेयक कृपाणः 'कौशेयको
मण्डलाग्रः करबालः कृपाणवत्' इत्यमरः । द्विषता शत्रूणा प्रताप तेजोऽतिमात्र-
मत्यधिकं पीत्वा, शत्रूणा प्रतापं विनाश्येत्यर्थः । चोलीना चोलदेशियनारीणां
कपोलस्थलेषु गण्डस्थलेषु शोभार्थं सुखार्थञ्च लिप्ताणर्पितानि चन्दनानि बाष्पा-
म्बुभिस्तदीयाश्रुजलैरालोड्य समथ्याऽऽचचाम पीतवान् । कृपाणः प्रतापोष्मणः
शान्त्यर्थं चोलस्त्रीबाष्पाम्बुमिश्रितचन्दन पीतवान् । कश्चिदुष्णतानिवारणाय
चन्दनमिश्रित जलं शैत्याय रोचत इत्यप्रस्तुतव्यवहारस्य कृपाणव्यवहारे समारो-
पात्समासोक्तिरलङ्कारः । 'समासोक्तिः समैर्यंत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहार-
समारोप प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः' ॥
भाषा
जिस पृथ्वीभूषण राजा के खड्ग ने शत्रुओ के प्रताप को पीकर गर्मी होने से
चोल देश की नारियो के कपोलो में लगे हुए चन्दन को उनके आँसुओ में घोल
कर ठंडक प्राप्त करने के लिए पी लिया । अर्थात् पतियो के मर जाने से उनके
कपोलो पर पहिले का लगा चन्दन उनके आसुआ से धुल गया ।
दीप्रप्रतापानलसन्निधानाद् बिभ्रत्पिपासामिव यत्कृपाणः ।
प्रमारपृथ्वीपतिकीर्त्तिधारां धारामुदारां कवलीचकार ॥६१॥
अन्वयः
यत्कृपाणः दीप्रप्रतापानलसन्निधानात् पिपासां बिभ्रद् इव प्रमारपृथ्वी-
तिकीर्तेवारां उदारा धारा कव लीचकार ।