Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 89 of 493

Read in context
Page 89

( ६६ )
व्याख्या
तस्माज्जयसिंहदेवात् तस्य मण्डलाग्र कृपाण 'कौक्षेयको मण्डलाग्र करवालः
कृपाणवत्' इत्यमर । धारा जलेन कृपाणधाराजलेनोत्तिष्ठतीति धाराजलोत्था
लक्ष्मी विजयलक्ष्मी कृपाणसञ्चालनद्वारा युद्धेषु सर्वन्नृपान्पराजित्य प्राप्ता
विजयश्री जलमानुषीव जलोत्पन्नमानुषी यथा जलधारायामेव प्रकटीभवति (ता
कदापि न जहाति) तथैव न मुमोच न त्यक्तवती । एवम्भूत स त्रैलोक्यमल्ल
एवाऽपर नामधेय यस्य स आहवमल्लदेवो नाम राजा अभूत् । धाराजलो-
त्थतक्ष्म्या जलमानुषीसादृश्यप्रतिपादनादुपमा ।
भाषा
जयसिंह देव राजा से आहवमल्लदेव जिसका दूसरा नाम त्रैलोक्यमल्ल था,
उत्पन्न हुवा । जिसकी तलवार को तलवार की धार के पानी से उत्पन्न
विजयलक्ष्मी, धारा के जल म प्रकट होन वाली जलमानुषी के समान कभी
त्याग नहीं करती थी । अर्थात् जल मानुषी जैसे धारा के जल में ही
प्रकट होती है वैसे विजय लक्ष्मी उस राजा की तलवार की धार के तेज पानी
में से शत्रुओं का नाश करन पर प्रकट होती थी ।
आख्यायिकासीम्नि कथाद्भुतेषु यः सर्गबन्धे दशरूपके च ।
पवित्रचारित्रतया कवीन्द्रैरारोपितो राम इव द्वितीयः ॥८८॥
अन्वयः
यः कवीन्द्रैः आख्यायिकासीम्नि कथाद्भुतेषु सर्गबन्धे दशरूपके च
पवित्रचारित्रतया द्वितीयः रामः इव आरोपितः ।
व्याख्या
य आहवमल्लदेव कवीन्द्रै कविश्रेष्ठैराख्यायिकासीम्नि गद्यकाव्य-द्वितीयभे-
दारूपायिकामध्ये कथाद्भुतेषु गद्यकाव्यप्रथमभेदरूपाद्भुतकथासु सर्गबन्धे महा-
काव्ये दशसु रूपकेषु 'नाटक सप्रकरण भाण प्रहसन डिम । व्यायोग-समव-
कारो वीथ्यङ्केहामृगा' इति दशरूपकाणि । च पवित्र पुण्य चारित्र चरित
यस्य स तस्य भाव पवित्रचारित्रता तयोज्ज्वलचरित्रेण द्वितीयोऽन्यो राम इव
दाशरथिरिवाऽऽरोपितो व्याख्यात । राज्ञि द्वितीयरामत्वेनसम्भावनयोत्प्रेक्षा ।
महाकविभिरस्य विषये बहवो ग्रन्था लिखिता इति ध्वन्यते ।