Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 84 of 493

Read in context
Page 84

( ६१ )
यस्य प्रतापेन कदर्य्यमानाः प्रत्यर्थिभूपालमहामहिष्यः ।
अन्वस्मरंश्चन्दनपङ्किलानि प्रियाङ्कपालीपरिवर्त्तनानि ॥८०॥
अन्वयः
यस्य प्रतापेन कदर्य्यमानाः प्रत्यर्थिभूपालमहामहिष्यः चन्दनपङ्किलानि
प्रियाङ्कपालीपरिवर्त्तनानि अन्वस्मरन् ।
व्याख्या
यस्य राज्ञो जयसिंहदेवस्य प्रतापेन प्रभावेण कदर्य्यमाना पीडिताः प्रत्यर्थिन
प्रतिपक्षारूढत्वे भूपाला राजान 'द्विद्विपक्षारिहितामित्र दस्यु शात्रव शत्रव ।
अभियाति पराराति प्रत्यर्थि परिपन्थिन' इत्यमर । तेषां महा महिष्यः
कृताभिषेकाः स्त्रियश्चन्दनेन पङ्किलानि पङ्कः कर्दमस्तत्सञ्जात एषु इति पङ्किलानि
चन्दनकर्दमयुक्तानि प्रियाणाम् स्वपतीनामङ्कपाल्येष्वङ्कधारेणेषु परिवर्त्तनानि तत्र
स्वाङ्ग-परिवर्तन-जनित-सुखान्वन्वस्मरन् । साम्प्रतं प्रतापोष्मणा सन्तप्ता
अरिमहिष्यो भूतकालिकचन्दनपङ्कलिप्तस्वपत्यङ्कसंत्यावभव-सुखं स्मरन्ति
स्मेत्यर्थः । महिषीशब्दस्य श्लिष्टत्वाद्यथा महिष्यो निदाघे संतापार्थे पङ्के लुठन्ति
तथैवैता राजस्त्रिय पराजयात्पूर्वं संतापार्थे स्वपत्यङ्के लिप्तचन्दन-पङ्केषु लुठन्ति
स्मेति । चिन्तामूलकस्य स्मरणस्य सद्भावात्र स्मरणालङ्कार । यत सादृश्य-
मूलकस्यैव तस्याऽलङ्कारत्वम् ।
भाषा
जिस राजा जय सिंह देव के प्रताप की गर्मी से संतप्त विपक्षी राजाओं की
रानियाँ ठंडक पाने की इच्छा से अपने प्रिय पति के चन्दन से लिप्त गीली
गोद में पड़कर करवटें लेने का स्मरण करती थी । (गर्मी में जैसे भैंसें किचड़
में लोट पोट करना पसंद करती हैं वैसे ये रानियां भी गर्मी में अपने पतियों
की चन्दन के अधिक लेप से गीली गोद में ठंडक पाने के लिये लोट पो
किया करती थीं । परन्तु अब पतियों के मर जाने से ये रानियां इस राजा के
प्रताप की गर्मी से संतप्त होकर उसका केवल स्मरण करती थीं । (महिष
शब्द के श्लिष्ट होने से यह अर्थ निकलता है । महिषा माने रा-
तथा भैंस ।)