विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 79 of 493
Read in context( ५६ )
विधाय सैन्यं युधि साक्षिमात्रं दासीकृतायाः प्रतिपक्षलक्ष्म्याः ।
यः प्रातिभाव्यार्थमिवाजुहाव महाभुजः शत्रुनरेन्द्रकीर्तिम् ॥७३॥
अन्वयः
महाभुजः यः युधि सैन्यं साक्षिमात्रं विधाय दासीकृतायाः प्रतिपक्ष-
लक्ष्म्याः प्रातिभाव्यार्थम् इव शत्रुनरेन्द्रकीर्तिम् आजुहाव ।
व्याख्या
महान् भुजो बाहुर्यस्य स दीर्घबाहुर्यस्तैलपो नाम नृपो युधि युद्धे सैन्यं सेना
साक्षिमात्रं विधाय केवल साक्षितामापाद्य स्वयमेव दासीकृताया वशीकृताया
प्रतिपक्षाणां शत्रूणा लक्ष्म्या श्रिय प्रतिभू प्रतिलग्नक (जामिन इति भाषायाम्)
तस्य भाव प्रातिभाव्यं तदर्थ शत्रवश्चते नरेन्द्राश्च राजानस्तेषा कीर्तियंश आजुहा-
वाऽऽहूतवान् । शत्रुनरेन्द्रकीर्तेराह्वाने प्रातिभाव्यस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा ।
भाषा
उस तैलप राजा ने युद्ध में सेना को केवल साक्षिमात्र बना कर स्वयं अपने
पराक्रम से शत्रुओ की राजलक्ष्मी को दासी बनाकर उसकी जमानत करने के
लिये विपक्षी राजाओ की कीर्ति को अपने पास बुला लिया । अर्थात् शत्रुओ
की राजलक्ष्मी के साथ ही उनकी कीर्ति भी छीन ली ।
अथ पञ्चभिः श्लोकैः सत्याश्रयं वर्णयति कविः—
चालुक्यवंशामलमौक्तिकश्रीः सत्याश्रयोऽभूदथ भूमिपालः ।
सङ्गेन यस्य भ्रुकुटिक्रुधेव द्विषां कपालान्यपि चूर्णितानि ॥७४॥
अन्वयः
अथ यस्य भ्रुकुटिक्रुधा इव सङ्गेन द्विषां कपालानि अपि चूर्णितानि
(सः) चालुक्यवंशामलमौक्तिकश्रीः सत्याश्रयः भूमिपालः अभूत् ।
व्याख्या
अथ श्री तैलपानन्तर यस्य राज्ञो भ्रुकुटे क्रुद् तेनैव भ्रुकुटि-प्रदर्शित क्रोधह-
पधारिणा सङ्गेनाऽसिना द्विषां शत्रूणा कपालान्यपि शिरांस्यपि चूर्णितानि चूर्णा