विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २५ )
अन्वय
चतुर्मुखस्य यस्य चत्वारि काव्यानि चतस्रः श्रुतयः प्रसिद्धाः, असौ
सरस्वतीविभ्रमभूः स्वयम्भूः सप्तसु अपि लोकेषु प्रसिद्धः ।
व्याख्या
चत्वारि मुखानि यस्य स चतुर्मुखस्तस्य चतुर्मुखस्य यस्य ब्रह्मण सम्बन्धीनि
तन्मुखेभ्यो निसृतानीत्यर्थः । चत्वारि चतु सङ्ख्याकानि काव्यानि काव्यरूपाणि
चतस्र श्रुतयो वेदा प्रसिद्धा ख्याता असौ प्रसिद्ध सरस्वत्या वाग्देव्या वाङ्मयस्य
वा विभ्रमाणां विलासानां भूत्पत्तिस्थानमाश्रयो वा स्वयम्भू्र्ब्रह्मा सप्तस्वपि
भूर्भुवःस्वर्महोजनस्तपःसत्येषु लोकेषु भुवनेषु 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः ।
प्रसिद्धो विख्यात अस्तीति । सरस्वती वेधस कन्येति पत्नीतिवेत्युभयं लोक-
प्रसिद्धम् । सरस्वत्या पतिर्ब्रह्मेति हेतो सरस्वती तस्मिन्स्वमञ्जुलविलासावि-
र्चेष्टाभिस्सरसतामापादयति कन्यात्वेनाऽऽवन्त्वञ्च जगत्पति ।
भाषा
जिस चार मुख वाले ब्रह्मा के चार मुखो से निकले हुए चार काव्य चार
वेद हैं, ऐसी प्रसिद्धि है वह सरस्वती के विलास का स्थान स्वयम्भू ब्रह्मा
सातो लोको में प्रसिद्ध है ।
एकस्य सेवातिशयेन शङ्के पङ्केरुहस्यासनतां गतस्य ।
आराधितो यः सकलं कुटुम्बं चकार लक्ष्मीपदमम्बुजानाम् ॥३२॥
अन्वय
आसनता गतस्य एकस्य पङ्केरुहस्य सेवातिशयेन आराधितः यः
अम्बुजानां सकल कुटुम्ब लक्ष्मीपदं चकार (इति) शङ्के।
व्याख्या
(ब्रह्मन्) आसनतामुपवेशनस्थानता गतास्य प्राप्तस्यैकस्य कस्यचित्पङ्केरुहस्य
सरसीरुहस्य 'पङ्केरुहं तामरस सारस सरसीरुहम्' इत्यमरः । सेवातिशयेन
स्वपत्रस्योपर्यासनदानरूपसेवाप्रकर्षेणाऽऽराधित सेवितो यो ब्रह्माऽम्बुजानां
पद्मानां सकल समग्रं 'समग्र सकल पूर्णम्' इत्यमरः । कुटुम्बं जाति कमलजाति
मित्यथः । लक्ष्म्या श्रियः पदं निवासस्थानं चकारेति शङ्के तर्कयामि । अतएव
लक्ष्म्या पद्मालयेति नाम लोके प्रसिद्धमिति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।