विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 453 of 493
Read in context( ४५० )
भाषा
बिना रोक टोक ऊपर की ओर फैलनेवाली, अङ्गनाओ द्वारा साफ किए
हुए दांतो की कान्ति से मानो धोए हुए अर्थात् साफ किए हुए चन्द्रमा के
किरण, धीरे धीरे अपूर्व स्वच्छता अर्थात् धवलता को प्राप्त हुए।
अथ विरहिणीविलापं वर्णयति कविः—
त्वं चैत्र मित्रं यदि मन्मथस्य तस्मिन्ननङ्गे कथमक्षताङ्गः।
ज्ञातं तवान्तर्गतमागतोऽसि मिषेण नाशाय वियोगिनीनाम् ॥५६॥
अन्वयः
हे चैत्र यदि त्वं मन्मथस्य मित्रं (तर्हि) तस्मिन् अनङ्गे (सति) त्वं
कथम् अक्षताङ्गः। तव अन्तर्गतं (मया) ज्ञातम्। त्वं मिषेण वियोगिनीनां
नाशाय आगतः असि।
व्याख्या
हे चैत्र ! हे वसन्त ! यदि त्व मन्मथस्य कामस्य मित्र सुहृत्तर्हि तस्मिन्का-
मेऽनङ्गेऽङ्गहीने सति त्व कथमक्षतान्यङ्गानि यस्य स अभग्नावयवोऽविकलश-
रीर असीत्यर्थ । तव वसन्तस्यान्तर्गतं मानसगतो भावो मया विरहिण्या ज्ञात
बुद्धम्। त्व मिषेण व्याजेन वियोगिनीना विरहिणीना नाशाय विध्वंसनायाऽऽ-
गतस्समायातोऽसि। कामस्याऽनङ्गत्वे जातेऽपि त्वमधुना पुष्पविकासादिष्व्याजेन
तदीयं वियोगिनीनाशरूप कार्यं सम्पादयसीति भाव ।
भाषा
हे वसन्त ! यदि तुम कामदेव के मित्र हो तो कामदेव के शरीर रहित
होने पर तुम कैसे अविकल शरीर वाले हो अर्थात् तुम कैसे बिना आघात
रह गये। तुम्हारे हार्दिक भाव को मैने समझ लिया। तुम बहाने से वियोगिनिय
का नाश कर डालने के लिये आए हो ! अर्थात् कामदेव के काम में तुम, फूल
को पैदा कर बहाने से सहायता कर ही रहे हो।
नूनं महापातकिनं वितर्क्य वियोगिवर्गक्षयदीक्षितं त्वाम्।
पस्पर्श न त्र्यम्बकनेत्रवह्निः पापैस्त्वदङ्गैः प्रियखण्डितानाम् ॥५७