विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 444 of 493
Read in context( ४४० )
भ्रमरास्तेषां ध्वनिभिश्शङ्कारैः पूर्यमाणं परिपूरितं वासन्तिकाया माधवीलताया
नवीनं प्रत्यग्रं कुसुमं पुष्पं मङ्गलशङ्खस्य माङ्गलिककार्यचिन्हभूतशङ्खस्य लीलां
विलासमासादयामास संप्राप। कथमम्यस्य लीलामम्यः कर्तुमर्हतीति लीलासद्दशीं
लीलामिति पर्यवसितेऽर्थे सति पदार्थनिदर्शनालङ्कारः। 'अभवन्वस्तुसम्बन्ध
उपमापरिकल्पकः' इति लक्षणात्।
भाषा
बसन्त मास के जन्मोत्सव के अवसर पर छाए हुए भौरों की गुञ्जार से
भरा जाने वाला (बजाया जाने वाला) माधवीलता का पुष्प, माङ्गलिक
अवसरों पर बजाए जाने वाले शङ्ख की शोभा को प्राप्त हुआ।
गते हिमर्तौ ध्रुवमुष्णखिन्नः शीतोपचारं मलयः सिषेवे।
यदाजगाम व्यजनोपमानां समीरश्चन्दनपल्लवानाम् ॥४२॥
अन्वयः
हिमर्तौ गते उष्णखिन्नः मलयः ध्रुवं शीतोपचारं सिषेवे। यत्
व्यजनोपमानां चन्दनपल्लवानां समीरणः आजगाम।
व्याख्या
हिमः शीत ऋतुरिति हिमर्तुस्तस्मिन् गते व्यतीते सति, उष्णेनोष्मणा खिन्नः
संतप्तो मलयो मलयगिरिः ध्रुवं निश्चयेन शीतोपचारं ग्रीष्मनिवारकं शैत्योत्पादकं
साधनं सिषेवे सेवितवान्। यद्यस्मात्कारणाद्वयजनमेवोपमानं येषां ते व्यजनो-
पमास्तेषां तालवृन्तसमानानां चन्दनपल्लवानां श्रीखण्डकिसलयानां समीरणो वायु-
राजगाम संचचाल। चन्दनपल्लवस्य शैत्यात्तत्सम्पर्काद्वायोरपि शैत्यजनकत्व-
मिति भावः।
भाषा
हेमन्त व शिशिर ऋतुओ के बीत जाने पर गरमी से खिन्न मलयपर्वत,
निश्चय ही शीतोपचार का सेवन करने लगा। क्योकि पङ्खों के समान चन्दनवृक्ष
के कोमल पत्तों का वायु बहने लगा। अर्थात् गर्मी से पीडित होकर जन
साधारण पंखा चला कर अपनी गर्मी दूर करते हैं। मलय पर्वत ने चन्दन
के पत्तों से हवा लेकर अपनी गर्मी शान्त की।