विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 440 of 493
Read in context( ४३६ )
तिर्यगादिरेखाबाहुल्यमेव रचयन्ति तथैव क्ष्माफलके वसन्तागमनात्पुष्पधूलि-
बाहुल्यात्तत्र भृङ्गीणां भ्रमणेन तत्पादजनितरेखाकदम्बकं कविः बालस्य वसन्त-
स्याक्षरज्ञानाभ्यासे क्ष्मापट्टिकायां तिर्यग्रेखादिकमित्युत्प्रेक्षते ।
भाषा
पृथ्वी रूपी पटिया पर भ्रमरियों के पावो की पंक्तियों से अङ्कित कुसुम-
रज, धीरे २ वर्णमाला सीखने का उत्सव मनाने वाले वसन्तऋतु की अक्षर-
माला से मानो अङ्कित हो, ऐसी शोभित होती थी । अर्थात् वसन्त-ऋतु में
पृथ्वीपर बहुत पुष्परज गिरने से और उनपर भ्रमरियो के चलने से बनी लकीरों
से कवि उत्प्रेक्षा करता है कि बालक वसन्त ने मानो अक्षर सीखते समय पृथ्वी
रूपी पटिया पर टेढी मेढी लकीरें खीची हो ।
समारूढोपरि पादपानां लुलोठ पुष्पोत्कररेणुपुञ्जे ।
लताप्रसूनांशुकमाचकर्ष क्रीडन्वनैः किं न चकार चैत्रः ॥३७॥
अन्वयः
चैत्रः पादपानाम् उपरि समारुरोह, पुष्पोत्कररेणुपुञ्जे लुलोठ, लता-
प्रसूनांशुकम् आचकर्ष, वनैः क्रीडन् किं न चकार ।
व्याख्या •
चैत्रो वसन्तमासः पादैर्मूलैः पिबन्तीति पादपास्तेषा पादपाना वृक्षाणामुपर्यूर्ध्वं
समारुरोह वृक्षानामाच्छादितवानित्यर्थ । पुष्पाणा कुसुमानामुत्करास्समूहास्तेषा
रेणवो धूलयः 'रेणुर्द्वयोः स्त्रिया पुंसि पासुर्वा न द्वयो रज.' इत्यमरः । तेषा
पुञ्जे समूहे लुलोठ पपात । लताना वीरुधा प्रसूनान्येव पुष्पाण्येवाऽशुकं श्लक्ष्ण-
त्वान्मृदुत्वान्नाम्बरमाचकर्ष बलाद्गृहीतवान् । इत्थ वनैर्वनस्थैर्वस्तुभिः क्रीडन्
विहरन् किं न चकार किं न कृतवान् । कर्तव्याकर्तव्यविवेक परिहाय बालवत्
यथेच्छ सर्वमेव चैत्रेणानुष्ठितमिति भावः । यथा कश्चित् बालको वृक्षारोहण
धूलिविलुण्ठन, अंशुकाकर्षणञ्च करोति तथा बालो मधु. कृतवानिति भावः ।
अत्र समासोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
(बालक) चैत्र अर्थात् वसन्त वृक्षों पर चढ गया । पुष्पों के समूह के
पराग में अर्थात् मिट्टी में लोट पोट की, लता के पुष्प रूपी वस्त्र को खीच लिया ।