Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 435 of 493

Read in context
Page 435

( ४३१ )
तो दुकूलग्रन्थो नीविबन्धो यस्मात्तत्तस्मिन् जघने कटिपुरोभागेऽसङ्गेना-
च्छादिते प्रकटोभूते सति मनोभू कामं कियन्निर्वचनीयं यथास्यात्तथोद्वहन्निव
उल्लासयुक्तं सानन्द इत्यर्थः । अभूद्भातः । नारीणां गुह्याङ्गदर्शनेन यूनाम-
निर्वचनीयाऽऽनन्दप्राप्तिरभूदिति भावः ।
भाषा
झूला झूलने समय दोनो हाथो से दृढ़तापूर्वक हिंडोले की चञ्चल रस्सियो
को पकड़ रखने वाली अङ्गनाओ के, नीवी की गांठ खुल जाने से, और धोती
सरक पड़ने से जघनस्थल के दिखाई पड़ने पर कामदेव अनिर्वचनीय उल्लास को
प्राप्त हुआ । अर्थात् स्त्रियों के गोपनीय अङ्गो को देखने से युवको को एक
विशिष्ट आनन्द मिलता है ।
त्वरोपयातप्रियबाहुपाश-रुद्धेषु कण्ठेषु वियोगिनीनाम् ।
वृथासमाहूतकृतान्तपाशः स्मितं लतानां मधुराततान ॥ ३० ॥
अन्वयः
वियोगिनीनां कण्ठेषु त्वरोपयातप्रियबाहुपाशरुद्धेषु (सत्सु) वृथास-
माहूतकृतान्तपाशः मधुः लतानां स्मितम् आततान ।
व्याख्या
वियोगिनीनां विरहिणीनां कण्ठेषु ग्रीवासु स्वरया शीघ्रमुपयातैस्तत्सम्प्राप्तैः
प्रियाः कान्तास्तेषां बाहवो भुजा एव पाशा रज्जवस्तै रुद्धेषु सत्सु वृथैव मुधैव
समाहूतस्सम्प्रापितः कृतान्तस्य यमस्य पाशो येन स मधुर्वसन्तो चैत्रमासो वा
लतानां वीरुधां स्मितमीषद्रास्यं विकासमित्यर्थः । आततान विस्तारयामास ।
वसन्तगमनेनोद्दीपितमदनतानां विरहिणीनां कामिनीनां झटिति प्रियालिङ्गन-
प्राप्त्या वसन्तजन्यमन्मथसन्तापे सत्यपि प्राणवियोगो न जात इति दृष्ट्वा स्त्रीरज-
साजात्यात् लता वसन्तमुपहसन्तीति भावः ।
भाषा
वियोगिनी स्त्रियों के गलो के, शीघ्रता पूर्वक आए हुए उनके पतियों के बाहु
पाश से उपरुद्ध हो जाने पर, यमराज के पाश को (उनके गलो में बाध कर
उनका प्राणान्त करने के लिये) व्यर्थ ही बुलाने वाले वसन्त ने लताओ को
विकसित किया । अर्थात् वसन्तजनितसन्ताप से मरणासन्न स्त्रियो की,