विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 427 of 493
Read in context( ४२३ )
अन्वयः
विलासवत्यः दोलाविनोदेन सुदूरम् आरुह्य निवर्त्तमानाः (सत्यः)
नभःप्राङ्गणसङ्गिनीनां त्रिदशाङ्गनानाम् अर्द्ध विलासम् आपुः ।
व्याख्या
विलासवत्योऽङ्गना दोलाया प्रेङ्खाया विनोदेन क्रीडया सुदूरमत्यूर्ध्वदेशमारुह्य
गत्वा निवर्त्तमाना पुनरधोदेशं प्रति निवृत्ता सत्यो नभ एवाऽऽकाशमेव प्राङ्गणं
विस्तृतस्थानं तस्मिन्सङ्गिन्य प्राप्तास्तासां त्रिदशाङ्गनाता देवाङ्गनानामाकाशे
सञ्चरणशीलानामप्सरसां याऽर्धं विलास विभ्रम सारूप्यमित्यर्थ । आपु प्राप्तवत्य ।
अङ्गनानां रूपलावण्यातिशयाद्देवाङ्गनासादृश्यम् । दोलाया आकाशे चाऽल्पकाल-
वृत्तित्वादर्धमेवाऽप्सरसां विलास शोभा वा प्रापुरित्यर्थ । अत्र निदर्शनालङ्कार ।
भाषा
अङ्गनाओ के हिंडोले की क्रीडा में बहुत ऊँचे जाकर फिर नीचे लौट आन
से, वे, आकाशरूपी आगन में विहार करन वाली अप्सराओ के आधे सारुप्य
को प्राप्त हुई । अर्थात् कामिनियाँ झूला झूलते हुए आधे समय तक खूब ऊँचे
और आध समय तक नीचे रहने से ऊँचे रहन के आधे समय के लिये साक्षात्
आकाश में विहार करने वाली अप्सराओ की शोभा प्राप्त करती थीं ।
विलासदोलाफलके नितम्ब-विस्ताररुद्धे परितस्तरुण्याः ।
लब्धः परं कुञ्चितकार्मुकेण तत्रावकाशः कुसुमायुधेन ॥१६॥
अन्वयः
विलासदोलाफलके परितः तरुण्याः नितम्बविस्ताररुद्धे (सति) तत्र परं
कुञ्चितकार्मुकेण कुसुमायुधेन अवकाशः लब्धः ।
व्याख्या
विलासस्य क्रीडाया दोलाफलक दारूमयन्दोलनफलकं 'तख्ता' इति
भाषायाम् । तस्मिन परित सर्वतस्तरुण्या युवतीजनस्य नितम्बरय कटिपश्चा-
द्भागस्य 'पश्चान्नितम्ब स्त्रीकट्या इत्यमर' । विस्तारेण विशालरूपेण रुद्धे
समाच्छादिते सति तत्र दोलाफलके पर केवल कुञ्चितं सङ्कोचमाप्तं कार्मुकं
धनुर्यस्य स तेन कुसुमायुधेन कामेनाऽवकाश स्थानं लब्ध प्राप्त । दोलावि-