Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 40 of 493

Read in context
Page 40

( १५ )
व्याख्या
जडेषु ज्ञानरहितेषु मूर्खेषु जातस्समुत्पन्नः प्रतिभाया बुद्धिप्रागल्भस्याऽभिमा-
नोऽहङ्कारो येषु ते सञ्जातर्बुद्धयुत्साहङ्काराः खला नीचाः कवयः कवीन्द्राणां
महाकवीनामुषितुषु प्रतिस्पर्द्धिनीषु रचनासु वराकाः के गणनारहिता अकिञ्चि-
त्कराइवेत्यर्थः । सभासु प्रवर्तमानासु ते पराजिता एव भवन्तीति भावः ।
तेषां कवीन्द्राणां यथार्थतत्वं महत्वञ्च ते न जानन्तीति धिक् । प्राप्तो लब्धो-
ऽग्निर्वापणस्य वह्निप्रशामकत्वस्य गर्वो दर्पो 'गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्त-
समुन्नतिः । दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः' इत्यमरः । येन तदम्बु
जलं रत्नस्य मणेरङ्कुर इव ज्योतिः प्रकाशस्तस्मिन् किं करोति न किमपीत्यर्थः ।
जलं वह्निर्वापणे क्षममपि रत्नतेजसो निवारणाय नालमिति । 'बुद्धिस्तात्का-
लिकीज्ञेया मतिरागामिगोचरा । प्रज्ञां नवनवोन्मेषशालिनीं प्रतिभां विदुः' ।
अत्र दृष्टान्तालङ्कारः । 'किं करोति न किमपि कर्तुं शक्नोतीत्यर्थाक्षेपादर्थापत्ति-
रलङ्कारश्च ।
भाषा
मूर्खमण्डली में जिन खलों को नई नई उपज वाली बुद्धि से युक्त होने का
गर्व हो गया है उन विचारे मूर्ख कवियों की श्रेष्ठकवियों की कविताओं को
समझने में या उनसे अपनी कविताओं की तुलना करने में कौन गिनती है ।
अर्थात् प्रसङ्ग आने पर अच्छे कवियों के सम्मुख उन्हें हार माननी पड़ती है ।
आग को बुझा देने का अभिमान रखने वाला जल, रत्न के अङ्कुर के समान
तेज (किरणों) का क्या बिगाड सकता है । अर्थात् रत्न पर कितना ही पानी
पडे तो भी उसकी चमक दूर नहीं हो सकती, वैसे ही मूर्खों की प्रतिभा से
श्रेष्ठ कवियों की प्रतिभा दब नहीं सकती ।
उल्लेखलीला-घटनापटूनां सचेतसां वैकटिकोपमानाम् ।
विचारशाणोपलपट्टिकासु मत्सूक्तिरत्नान्यतिथीभवन्तु ॥१६॥
अन्वय
मत्सूक्तिरत्नानि उल्लेखलीला-घटनापटूनां वैकटिकोपमानां सचेतसां
विचारशाणोपलपट्टिकासु अतिथीभवन्तु ।