विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 345 of 493
Read in context( ३३७ )
भाषा
सामना होने के अनन्तर विक्रमाङ्कदेव ने, वीरराजेन्द्र चोल के हर्ष जनित
स्वरा से या आदर से प्रसन्न होकर, आनन्द से अपने पाओं पर पड कर प्रणाम
करने का उत्साह दिखाने वाले द्रविड राजा को वैसा करने से रोका ।
किं करोषि वयसाधिकेन मे क्षिप्यतां शिरसि पादपल्लवः ।
अद्यजातमपि मूर्ध्नि धार्यते किं न रत्नममलं वयोधिकैः ॥८३॥
अन्वयः
अधिकेन वयसा किं करोषि, मे शिरसि पादपल्लवः क्षिप्यताम् । किं
वयोवृद्धैः अद्यजातम् अपि अमलं रत्नं मूर्ध्नि न धार्यते ।
व्याख्या
अधिकेन स्वदपेक्षयाऽधिकेन वयसाऽवस्थया वार्धक्यविचारेणेत्यर्थः । किं
करोषि कथ निषेधसि । मे मम शिरसि मूर्ध्नि पादश्चरण एव पल्लवः कोमल-
पत्रं चरणपल्लवः क्षिप्यताम् निषीद्यताम् । कि कथ वयसाऽवस्थयाऽधिकाः
श्रेष्ठास्तैर्वयोवृद्धैरद्यजातमद्योत्पन्नं शाणादिना सज्जीकृत नवीनमित्यर्थ ।
अप्यमलं निर्मलं रत्न मणिर्मूध्नि शिरसि न धार्यते नोह्यते, अपि तु धार्यत
एव । दृष्टान्तालङ्कारः ।
भाषा
मैं अवस्था में बड़ा हूँ ऐसा विचार कर क्यों मुझे चरण पर पड़ने से रोकते
हो । मेरे मस्तक पर अपना चरणपल्लव रक्खो अर्थात् मुझे चरण पर पड़कर
प्रणाम करने दो । क्या वयोवृद्ध आज ही प्राप्त अर्थात् नवीन निर्मल मणि को
अपने मस्तक पर नहीं धारण करते अर्थात् करते ही हैं ।
• इत्युदीरितवता निरन्तरं तेन हर्षजलपूर्णचक्षुषा ।
कुन्तलेन्दुरगमन्मुदं परां द्राविडक्षितिपमालिलिङ्ग च ॥८४॥
अन्वयः
इति उदीरितवता निरन्तरं हर्षजलपूर्णचक्षुषा तेन कुन्तलेन्दुः परां
मुदम् अगमत् द्राविडक्षितिपम् आलिलिङ्ग च ।
२२