विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 341 of 493
Read in context( १३३ )
जिगमिषयंस्ते नदीतीरमार्गं सम्पूर्णरात्रिसमयं व्यतीत्यैव राजभवनं प्राप्ता इति
सेनाया विशालत्वं दूरदेशव्यापित्वञ्च सूचितम् ।
भाषा
चोलराज की उस सेना के तुङ्गभद्रा नदी के किनारे पर ही डेरा रखने के
अनुरोध से, (किनारे की संकीर्णता से कतार में बहुत दूर तक टिकी होने से)
यह सेना इतनी अधिक विशाल व दूरदेश व्यापी हो गई थी कि राजभवन में
जाने वाले सम्पूर्ण रात भर का समय चलने में लगाने पर ही, राज भवन में
पहुँच पाते थें ।
चोलकेलिसलिलावगाहन-प्राप्तभूरिघनसारपाण्डुरा ।
सा हिमाचलविटङ्कनिर्गता जाह्नवीव तटिनी व्यराजत ॥७७॥
अन्वयः
चोलकेलिसलिलावगाहनप्राप्तभूरिघनसारपाण्डुरा सा तटिनी हिमा-
चलविटङ्कनिर्गता जाह्नवी इव व्यराजत ।
व्याख्या
चोलस्य चोलदेशनृपतेश्चोलजनस्य च यत्केलिसलिलावगाहनं क्रीडार्थ-
जलस्नानं तेन प्राप्तो लब्धो भूरि घनसारः प्रचुरकर्पूरस्तेन पाण्डुरा शुभ्रवर्णा सा
प्रसिद्धा तटिनी तुङ्गभद्रानदी 'तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी ह्रदिनी धुनी'
इत्यमरः । हिमाचलस्य तुषाराद्रेर्विटङ्कं शिखरं 'कपोतपालिकायान्तु विटङ्क
पुंनपुंसकम्' इत्यमर । तस्मान्निर्गता निस्सृता जाह्नवीव गङ्गेव व्यराजत
शुशुभे । कर्पूरसंमिश्रणात्तुङ्गभद्रायाः कृष्णं जलं गङ्गेव शुभ्रं जातमिति भावः ।
विटङ्कः कपोतपालिकावाचकमत्र लक्षणया शिखरवाचकमिति । अत्रोपमा-
सङ्करः ।
भाषा
चोलदेशीय राजा और प्रजा के जलक्रीड़ा सहित स्नान करने से, उनके
शरीर में पोते हुए कपूर से श्वेतवर्ण को प्राप्त तुङ्गभद्रानदी, हिमालय के
शिखरों से निकली गङ्गानदी के समान शोभित हुई ।
तत्र दक्षिणतटे कृतस्थितिः कुन्तलेन्दुरवलोक्य तद्बलम् ।
बाहुमाह्वयसहस्रदीधितिं वन्दते स्म परिचुम्बति स्म च ॥७८॥