विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 317 of 493
Read in contextकदर्थनेन पीडनेनोज्झिता परित्यक्ता भवति, या पृथिवी गुर्व्ववयादाक्षिण्यशौर्यादि-
गुणैरज्ज्वलं प्रशस्यं त्वां भवन्तं पतिं स्वामिनं लभते प्राप्नोति ।
भाषा
हे महाबीर ! आप जिस पृथ्वी पर अर्थात् जहां रहोगे वह भूमि पुण्य के
सुख ऐश्वर्य समृद्धि आदि फलो को अवश्य प्राप्त करेगी। वह भूमि दुष्टराजाओ
की पीड़ा से मुक्त हो जाएगी जो दया दाक्षिण्य शौर्य आदि गुणो से देदीप्यमान
आपको अपना स्वामी पाएगी। अर्थात् आप जहां रहोगे वह भूमि अवश्य समृद्धि-
शाली हो जाएगी और उसको कभी भी दुष्ट राजा लोग पीडित न कर सकेंगे।
त्वद्भिया गिरिगुहाश्रये' स्थिताः साहसाङ्क गलितत्रपा नृपाः ।
ज्यारवप्रतिरवेण तानपि त्वद्धनुः समरसीम्नि बाधते ॥४०॥
अन्वयः
हे साहसाङ्क ! (ये) नृपाः गलितत्रपाः (सन्तः) त्वद्भिया गिरिगु-
हाश्रये स्थिताः तान् अपि त्वद्धनु समरसीम्नि ज्यारवप्रतिरवेण बाधते ।
व्याख्या
हे साहसाङ्क ! साहसं विक्रम एवाङ्को विजयलक्षणं 'कलङ्काङ्को लाञ्छ-
नञ्च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । यस्य स तत्सम्बोधने हे साहसाङ्क हे
विक्रमाङ्कदेव ! ये नृपा भूपा गलिता विनिर्गता त्रपा लज्जा येषां ते विगत-
लज्जास्सन्तस्त्वत्तो भीस्तया भवद्भयेन गिरीणा पर्वतानां गुहाः कन्दरा एवाऽऽश्रयः
रक्षास्थानं तस्मिन् स्थितास्तानपि तव धनुश्चापः समरसीम्नि समराङ्गणे ज्याया
मौर्ध्या रवस्य शब्दस्य प्रतिरवः प्रतिध्वनिस्तेन बाधते पीडयति । पर्वतकन्दरा-
स्वपि विक्रमाङ्कदेवस्याऽऽगमनभयादिति भावः ।
भाषा
हे विक्रमाङ्कदेव ! जो राजा लोग लज्जा को छोड तुम्हारे डर से पर्वतो
की कन्दराओ में छिप कर बैठ जाते हे उनको भी तुम्हारा धनुष समर भूमि
में प्रत्यञ्चा की टङ्कार की प्रतिध्वनि से पीडित करता है।
१ 'गिरिगुहासु ये' इत्यपि पाठान्तरम् ।