Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 309 of 493

Read in context
Page 309

( १५६ )
व्याख्या
यत्र वनवासमण्डले धूता कम्पिता पक्वकदलीना परिणतावस्थापन्नरम्भा-
फलाना समृद्धय समूहा यैस्ते, नारिकेलफलाना खण्डास्सम्मूहास्तेषा ताण्डवेनो-
द्धतनृत्येन, वृक्षात् सततपातनेन जलमध्ये प्रविश्यपुनर्निस्सरणेनेत्यर्थः । क्षुण्णा
सम्मर्दिता उत्पादिता इत्यर्थ । तस्य वनमण्डलस्य कुहरे मध्ये गर्ते वा वारिवीचयो
जलतरङ्गा यैस्ते मरुतो वायव स्मरस्य कामस्याऽस्रतां बाणत्वं कामोद्दीपनाय
बाणरूपप्रहरणत्वमित्यर्थ । यान्ति व्रजन्ति । पक्वकदलीसुगन्धयुक्ता नारिकेल-
जनितशीकरशीतला वायव कामोदीपका भवन्तीति भाव । तत्र कदलीफलाना
नारिकेलफलानाञ्चाऽऽधिक्य व्यज्यते ।
भाषा
जिस बनवास मण्डल में पके हुए केला के समूहा को झकझोरने वाले और
नारियल के फल समूहो के लगातार गिराने से, नारिखला के भीतर डूबकर फिर
ऊपर निकल आने से और छीट उडान से उस बनवास मण्डल के जल पूरित गड्डहो
में जल की तरङ्गा को उत्पन्न करने वाले वायु कामदेव के अस्त्र का काम करते
थे अर्थात् कामोद्दीपक होते थे । अर्थात् जहां केले और नारियल के बहुत पेड थे,
ऐसे वनवासमण्डल में पके हुए केलो की सुगन्ध से युक्त और गड्डहो में नारियलो
के गिरने से उड हुए जल कणो से ठण्ड वायु कामोदीपक होते थे ।
अध्युवास वनवासमण्डलं तद्दिनानि कतिचिन्नृपात्मजः ।
योषितामुपवनस्थलीभुवः कर्तुमद्भुतविलाससाक्षिणीः ॥२३॥
अन्वयः
नृपात्मजः उपवनस्थलीभुवः योषिताम् अद्भुतविलाससाक्षिणीः कर्तुं
कतिचित् दिनानि तत् वनवासमण्डलम् अध्युवास ।
व्याख्या
नृपस्य राज्ञ आहवमल्लदेवस्याऽऽत्मज पुत्रो विक्रमाङ्कदेव उपवनस्योद्यानस्य
स्थलीभुवोऽकृत्रिमभूमयस्ता उपवनस्थलीभुवो योषिता ललनानामद्भुतविलासाना-
माश्चर्यकारिविभ्रमाणा साक्षिण्योऽवलोकयित्र्यस्ता कर्तु विधातु कतिचित्
कियन्ति दिनानि दिवसानि तत् पूर्वोक्त वनवासमण्डल बनवास इति नामधेय
प्रदेशमप्युवासाऽध्यतिष्ठत । तत्र वनवासमण्डले स्त्रीणा वनसमीपाकृत्रिम-
भूमेरतिशयानन्दं प्रापयितुं कतिचिद्दिनान्युवासेति भाव ।