विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 29 of 493
Read in context( २ )
पृष्ठगतस्योर्ध्वंकृपाणप्रतिबिम्बितपाञ्चजन्ये शुभ्रत्वात्फेनोत्प्रेक्षा, सा च विषयस्य
भङ्गिरूपेनाऽपह्नवादपहुतविषया । अत्र भगवतः साक्षाद्वर्णनं विहाय भगवत्स-
म्बन्धिकृपाणस्य वर्णनात्तस्यापि लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यत इति वस्तुध्वनिरपि ।
प्रतिनायकार्थालम्बनक-श्रीकृष्णनिष्ठोत्साहप्रतीतेस्तस्य च कविनिष्ठकृष्ण-
विषयरतावेऽङ्गत्वारप्रेयोऽलङ्कारः । वीररसस्याऽङ्गत्वार्द्रसालङ्कारश्च । काव्ये-
ऽस्मिन्वीररसोऽङ्गीति मङ्गलेनैव सूच्यते । सर्गेऽस्मिन्नुपजातिवृत्तम् । पूर्वार्द्धे
उपेन्द्रवज्राछन्द उत्तरार्द्धे चेन्द्रवज्रा-छन्दः । 'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ'
'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ ज गौ गः' । 'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीया
वुपजातयस्ताः' ।
भाषा
पुण्य भूमि भारतवर्ष में ग्रन्थ की निर्विघ्न समाप्ति के ध्येय से ग्रन्थ के
आदि म मङ्गलाचरण करने की प्रथा बहुत प्राचीन काल से चली आ रही है ।
इसको ध्यान में रखते हुए महाकवि श्री विल्हण अपने ग्रन्थ के प्रारम्भ में
मङ्गलाचरण करते हैं ।
जंग में शत्रु श्री कृष्ण के भुजा की, दण्डे के ऐसी सीधी ऊपर उठने वाली
कान्ति के समान शोभायमान उनकी तलवार आप लोगो का सरक्षण करे,
जो धार के पानी में प्रतिबिम्बित पाञ्चजन्य शंख की श्वेत परछाही के मिस
से मानो जल के फेन को प्रकट करती है ।
मङ्गलाचरण में वीररस की झलक होने से यह काव्य वीर-रस वाला है
ऐसा सूचित होता है ।
श्रीधाम्नि दुग्धोदधिपुण्डरीके यश्चञ्चरीकद्युतिमातनोति ।
नीलोत्पलश्यामलदेहकान्तिः स वोऽस्तु भूत्यै भगवान्मुकुन्दः ॥२॥
अन्वयः
यः श्रीधाम्नि दुग्धोदधिपुण्डरीके चञ्चरीकद्युतिम् आतनोति सः
नीलोत्पलश्यामलदेहकान्तिः भगवान् मुकुन्दः वः भूत्यै अस्तु ।
व्याख्या
यः श्रियो लक्ष्म्या धाम्नि निवासस्थाने 'धामतेजो गृहेभगो' इत्यमरः ।
दुग्धोदधिरेव क्षीरसागर एव पुण्डरीक' सिताम्भोजं 'पुण्डरीकं सिताम्भोजम्'