विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 242 of 493
Read in context( २२४ ) ·
इत्यमरः । सूत्रं भग्नावशेषचिह्नपररेखैव शेषोऽवशिष्टांशो यस्याः सा पक्षे
प्रकर्षेणाऽऽकारे सूत्रमेव शेषो यस्याः साऽभूत् । श्लेषानुप्रणितः समासोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
उस राजकुमार के भुजबल से त्रस्त और क्षणभर में जिसके बहुमूल्य रत्न
नष्ट हो गए हैं ऐसी द्रविड़ राजा की राजधानी काञ्ची प्राकार (बाहरी दीवार)
के नष्ट हो जाने से उसके चिह्न की लकीर मात्र शेष रह गई हो ऐसी हो गई
थी । पक्ष में उस राजकुमार के बाहु से हिलाई गई द्रविड़ देश रूपी कामिनी
की करधनी, हिलाने से बहुमूल्य रत्नों के गिर पड़ने के कारण, आकार में डोरा
मात्र शेष रह गया हो, ऐसी हो गई थी ।
तेनानास्पदमात्मीय—प्रतापोत्कर्षरागिणा ।
चक्रेऽनङ्गप्रतापस्य १वेङ्गिभूपाङ्गनाजनः ॥२६॥
अन्वयः
आत्मीयप्रतापोत्कर्षरागिणा तेन वेङ्गिभूपाङ्गनाजनः अनङ्गप्रतापस्य
अनास्पदं चक्रे ।
व्याख्या
आत्मनोऽयमित्यात्मीयः प्रतापः प्रभावस्तस्योत्कर्षोऽभिवृद्धिस्तस्य रागिणाऽ-
भिलाषुकेण तेन राजकुमारेण वेङ्गिभूपस्याऽङ्गनाजनो रमणीसमूहोऽनङ्गप्रतापस्य
कामदेवप्रभावस्याऽनास्पदमभाजनं चक्रे कृत । वेङ्गिभूपस्य पराजयादापति-
सागरमग्नास्तदङ्गनाः कामसम्बन्धिविलासरतिक्रीडादीन् सकलान् सुखान्य्विस्मृत-
वत्य इति भावः । अथवा पतिमरणात्तासां कामक्रीडा सर्वथा लुप्तेति भावः ।
भाषा
अपने प्रताप का उत्कर्ष चाहने वाले उस राजकुमार ने वेङ्गिभूपाल की
रानियों को कामदेव के प्रताप का अस्थान कर दिया । अर्थात् राजा के मर
जाने से उनमें काम वासना लुप्त हो गई ।
१ वेंगिदेशो भारतस्य दक्षिणपूर्वे गोदावरीकृष्णानयोर्मध्ये विद्यमान आसीत् ।