विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 218 of 493
Read in context( १९५ )
ध को अलग कर पी जाते हैं उसी प्रकार इस राजहंस ने खड्ग की धार के
पानी से मिले हुए शत्रुओं के यश को दूध के समान अलग कर अपनी ओर खींच
लिया अर्थात स्वीकार कर लिया । ३४
तस्मिन् समाकर्षति चापदण्डं वीरप्रकाण्डे विजयोद्यमेषु ।
मुखान्यभूवन् द्रविडाङ्गनाना-मुष्णोष्णनिःश्वासविधूसराणि ॥६५॥
अन्वयः
वीरप्रकाण्डे तस्मिन् विजयोद्यमेषु चापदण्डं समाकर्षति (सति)
द्रविडाङ्गनानां मुखानि उष्णोष्णनिःश्वासविधूसराणि अभूवन् ।
व्याख्या
प्रशस्तो वीरो वीरप्रकाण्डस्तस्मिन् 'मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ।
प्रशस्तवाचकान्यमूनि' इत्यमरः । तस्मिन्विक्रमाङ्कदेवे विजयोद्यमेषु विजय-
यात्रासु चापदण्डं धनुर्दण्डं समाकर्षति सति द्रविडदेशीयाङ्गनानां चोलदेशीयनारीणां
चोलीनामित्यर्थः । मुखानि वदनान्युष्णादप्युष्णं इत्युष्णोष्णो निःश्वासः
शोकजनितोच्छ्वासस्तेन विधूसराणीषद्व्याण्डूनि कान्तिरहितानीत्यर्थः । ईषत्पा-
ण्डुस्तु धूसर' इत्यमरः । अभूवन् जातानि । अत्र चापदण्डाकर्षणमात्रेण
मुखानां विधूसरत्वोक्त्याऽतिशयोक्तिरलङ्कारः ।
भाषार्थ
युद्ध यात्राओं में वीरों में श्रेष्ठ उस विक्रमाङ्कदेव के धनुष तानने पर चोल
देश की नारियों के मुख, गरम २ उच्छवास लेने से कुछ सफेद पड़ जाते थे
अर्थात कान्ति हीन हो जाते थे ।
तस्मिन्बिरुद्धे गिरिनिर्भराम्बु श्रमातिरेकात्पशुवन्निपीय ।
मातेति चोलः क्षितिमादिभर्ता कृत्या स्तनास्वादमिवोन्ममर्ज ॥६६॥
अन्वय
तस्मिन् विरुद्धे (सति) आदिभर्ता चोलः श्रमातिरेकात् गिरिनिर्भराम्बु
स्तनास्वादम् इव पशुवत् निपीय क्षिति माता इति कृत्या उत्ससर्ज ।