विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 156 of 493
Read in context( १५३ )
व्याख्या
मृगीदृश एणनयनाया नृपस्त्रियो भूपसुतस्य राजपुत्रस्योपयोगिन्युपभोगयोग्ये
कुचद्वये स्तनद्वये श्यामले कृष्णवर्णे च ते चूचुके कुचाग्रे 'चूचुकं तु कुचाग्रं स्यात्'
इत्यमरः। तयोश्छलाद्व्याजेन नीलं कृष्णवर्णं प्रभावेणालौकिकशक्त्या संक्रान्तं
संगतं रसायनौषध्या आयुर्वर्द्धकजरा निवारकभेषजस्य दलद्वयमिव पत्रयुगलमिव
रराज शुशुभे । अत्र सापन्हवोत्प्रेक्षालङ्कारः।
भाषा
राजपुत्र के उपयोग में आने वाले मृगनयनी रानी के दोनो स्तनों पर काले
रंग के चुचुको (ढेपनी, स्तन के ऊपर की घुंडी) के मिष से मानो अलौकिक
शक्ति से युक्त आयुष्य वर्धक और जरा निवारक किसी औषधि के काले रंग
के दो पत्ते शोभित हो रहे थे ।
निरन्तरायाससमर्थमर्थिनां कथं नु दारिद्र्यमसौ सहिष्यते ।
न येन मध्यस्थमपि व्यपक्षत स्थितेन गर्भे नरनाथयोषितः ॥६७॥
अन्वयः
असौ अर्थिनां निरन्तरायाससमर्थं दारिद्र्यं कथं नु सहिष्यते । गर्भे
स्थितेन येन नरनाथयोषितः मध्यस्थम् अपि (दारिद्र्यं) न व्यपक्षत ।
व्याख्या
असौ सजनिष्यमाणपुत्रोऽर्थिनां याचकानां निरन्तरः सतत आयास क्लेशस्त-
स्मिन्ससमर्थं क्लेशकारकमित्यर्थं । दारिद्र्यं धनाभावं कथं केन प्रकारेण सहिष्यते
न सहिष्यत इत्यर्थः । यतो गर्भे उदरे स्थितेन येन भाविराजपुत्रेण नरनाथस्य
नृपस्य योषितः सीमन्तिन्या 'स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः'
इत्यमरः । मध्यस्थमुदरस्य दारिद्र्यं कृशत्वं न व्यपक्षत न सोढम् । गर्भिण्या
उदरं वर्धत एव । अत अनेनोदरस्यकृशत्वरूपदारिद्र्यमपहृतम् । अत्रोत्प्रेक्षा गम्या ।
भाषा
यह गर्भस्थ बालक याचकों को निरन्तर कष्ट देने वाली दरिद्रता को कैसे
सहन करेगा। क्योंकि उसने गर्भ में आकर रानी के पेट की कृशता रूपी
दरिद्रता न सहन की। अर्थात् गर्भवती स्त्रियों का पेट स्वभावतः ही बड़ा
हो जाता है। रानी गर्भवती होने से उसका मध्य भाग बड़ा हो गया था ।