विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( १०१ )
व्याख्या
रोहिणीपतिश्चन्द्रो यस्य पुरस्य वेश्मसु गृहेषु 'गृहं गेहोदवसितं वेश्म सद्म
निकेतनम्' इत्यमरः। प्रविश्य गत्वा महान्तं विशिष्टं गुणं चमत्कारं लाभमित्यर्थः
प्राप्नोति अत्र संशयः सन्देहो नास्ति। यद्यस्मात्कारणादेव चन्द्रः पुरन्ध्रीणा
नारीणां वक्त्रेन्दूनां मुखचन्द्राणां सहस्रस्य मध्यं गच्छतीति पुरन्ध्रीवक्त्रेन्दुसहस्र-
मध्यगः सन् स्त्रीमुखेन्दुसहस्रमध्यवर्तित्वाद्वाहोरलक्ष्यतामपरिभाव्यतामुपयाति
प्राप्नोति। चन्द्रबाहुल्याद्वास्तविकचन्द्रपरिचयाभावादपरिभाव्यतामुपयातीति
भावः। अत्र सामान्यं नाम अलङ्कारः। 'सामान्यं प्रकृतस्यान्यतादात्म्यं
सदृशैर्गुणैः।'
भाषा
रोहिणी के पति चन्द्रमा को इस नगर के घरों में प्रवेश कर बहुत लाभ
होता था इसमें सन्देह नहीं। क्योंकि राहू, हजारों स्त्रियों के मुखचन्द्रों के
बीच में इसके रहने से, इसको नहीं पहचान पाता था।
यदीयसौधध्वजपट्टपट्टिकाः समुच्छलन्मौक्तिककान्तिनिर्झरैः ।
नभस्तलान्दोलनविभ्रमाहृतं विनिञ्चिपन्तीव सुरापगापयः ॥१८॥
अन्वयः
यदीयसौधध्वजपट्टपट्टिकाः समुच्छलन्मौक्तिककान्तिनिर्झरैः नभस्तलान्दो-
लनविभ्रमाहृतं सुरापगापयः विनिञ्चिपन्ति इव ।
व्याख्या
यदीयेषु यत्पुरसम्बन्धिषु सौधेषु राजसदनेषु 'सौधोऽस्त्रि राजसदनम्'
इत्यमरः। ध्वजाः पताकाः 'पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम्'
इत्यमरः। तेषां पट्टस्य कौशेयस्य पट्टिका वस्त्राणि समुच्छलन्ति प्रकम्पमानानि
ध्वजपटप्रान्तभागविनिविष्टानि मौक्तिकानि तेषां कान्तिनिर्झरैः प्रभाप्रवाहैः
'प्रवाहो निर्झरो झर' इत्यमर नभस्तले व्योम्नि आन्दोलनस्येतस्ततः सचलनस्य
विभ्रमेण विलासेनाऽऽहृत समाकृष्टं सुरापगायाः स्वर्गङ्गाया पयो जलं विनिञ्चि-
पन्तीव सिञ्चन्तीव। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।