वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

४३२ वेदस्वरूप विमर्श
'समिधं सोम्य आहर, उप त्वा नेष्ये' इति छान्दोग्योपनिषदि
(४।४।५) च लभ्यते । "पियति त्वो' 'नेमे देवाः' इत्यपि
निगमौ भवतः" (नि० १।२०।१) अत्र 'नेमे देवा' इति मन्त्रो
यजुः काठकसंहितायाम् (१४।६)। 'नो परस्याविष्कुर्यात्'
(नि० ३।५।२) अयं ब्राह्मणभाग एव ।
पाणिनेरप्येवमेव अभिमतम् । तथा हि--'मतुवसो रु सम्बुद्धौ
छन्दसि' (८।३।१) अस्योदाहरणं 'भगवः इति शुश्राव'
(छा० ४।५।१) ।
गोपथोऽथर्ववेदस्य ब्राह्मणमिति स्वामिदयानन्दोऽपि (सत्यार्थ-
प्रकाशे ३ समुल्लासे, ४२ पृष्ठे) मनुते । तत्रैव गोपथब्राह्मणे—
“अग्निमीळे" इत्येवमादिं कृत्वा ऋग्वेदमध्येधीयते ।
'इषे त्वे'त्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमध्येधीयते । 'अग्न
आयाहि' इत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमध्येधीयते ।
'शन्नो देवी' इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमध्येधीयते ।”
(१।१।२६) ।
एवञ्च 'शन्नो देवी'रिति मन्त्रस्य सर्वासु संहितासु विद्यमानत्वेऽपि
'आदिं कृत्वा' इत्युक्त्या पिप्पलादसंहिताया एवात्र अथर्ववेदत्वमुक्तम् ।
यजुःसामान्यविवक्षायां 'यजुष्पुरः' इत्यादौ निर्विशेषेण यजुरिति
प्रयोगात् । यजुर्विशेषविवक्षायां 'देवसुम्नयोर्यजुषि काठके' (७।४।३८)
इत्यादौ सविशेषणं यजुःशब्दप्रयोगात् पाणिनेरपि वाजसनेयिसंहि-
ताव्यरिक्तानामपि यजुषां सत्त्वं नूनमभिप्रेतम् ।
प्रत्याहाराह्निके 'एओङ्'सूत्रे—"ननु च भोः छन्दोगानां सात्य-
मुगि राणायनीया अर्धमेकारमर्धमोकारञ्च अधीयते । 'सुजाते एश्व सूनृते
पारिषदकृतिरेषा तत्रभवताम् । नैव हि लोके नान्यस्मिन् वेदेऽर्ध
एकारोऽस्ति" इत्युक्त्वा राणायनीयशाखाया वेदत्वं महाभाष्यकारो-
ऽभिप्रैति । अन्यत्र स एव लिखति—"वेदे । तद्यथा-'सप्तास्ये रेवती-
रेवदूप "यद्वा रेवत्यां तमूष" इति ।

---

ब्राह्मणानों वेदत्वविमर्शः ४३३
'यद्वा रेवती रेवत्यां तमूष' इति पाठश्चतसृषु सामाजिकाभिमत-
संहितासु नोपलभ्यते ।
एवमेव महाभाष्यकारः -वेदशब्दा अपि एवमभिवदन्ति' इत्युक्त्वा
योऽग्निष्टोमेन यजते, य उ चैनं वेद' इति ब्राह्मणमुदाहरति । तथा—
'वेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः ऋतुभिर्यजेतेति' ब्राह्मण-
वाक्योदाहरणानि वेदत्वेन अभिमतानि ।
निरुक्ते मन्त्रसार्थक्यविचारे 'ओषधे त्रायस्वैनम्' (१।१५।६)
इति मन्त्रः समायाति । अयमेव च मन्त्रो मोमांसादर्शने (१।२।३५)
उद्धृतः । परन्तु 'एनम्'-पदयुक्तो नायं मन्त्रो वाजसनेयिसंहितायां
लभ्यते । काण्वेऽपि नायं पाठः, किन्तु कृष्णयजुष्येव काठकसंहितायाम्
(३।२।९) मैत्रायणीसंहितायां (१।२।२) तैत्तिरीयसंहितायां (१।२।१।१,
१।३।२।१) तत्र-तत्र लभ्यते । एवमेव वनस्पतिनिगममुदाहरन् यास्क
आह—तस्यैषा अपरा भवति' (८।२०।१),
वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् ।
वहा देवत्रा दिधिषो हवीषि प्र च दातारममृतेषु वोचः ॥'
शाकलसंहितास्था च ऋक् एतद्विलक्षणा । तथा हि तत्र—
'वनस्पते रशनया नियूया देवानां पाथ उपवक्षि विद्वान् ।
स्वदाति देवः कृणवद् हवीषि अवतां द्यावापृथिवी हवं मे ॥'
(१०।७०।१० इति पाठः ।
एतेन अन्यशाखास्थापि ऋगभीष्टा । निरुक्तप्रदर्शिता चेयमृक् मैत्राय-
णीसंहितायां (४।१३।६५) किञ्चित् पाठभेदेन उपलभ्यते । निरुक्ते
'दिधिषो' इति पाठः, संहितायाञ्च 'दधिषो' इति पाठः । यदि तावतैव
कस्यापि पाठस्यानुक्तत्वं तदा शाकलसंहितायां (१०।१८।८) 'दिधिषोः'
शौनकीयाथर्वसंहितायाञ्च (१८।३।२) 'दधिषोः' इति पाठः—एतयो-
रन्यतरस्य अवेदत्वमायास्यति । परं तन्नेष्यते सामाजिकैरपि । निरुक्ते—
'एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः' (११।२।७), 'अग्नये समिध्यमानाय
अनुब्रूहि' (११।४।८) इति मन्त्रोदाहरणम् । परं समाजिकसम्मतवेद-
चतुष्टये नैतदुपलभ्यते ।
वे० वि०–२८