वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ १६०

मानान्तरसिद्धार्थस्यापि धर्मश्रद्धार्थपर्यवसायिभिः मन्त्रब्राह्मणैर्व्याजेन
वर्णनसंभवात् । तथापि वैज्ञानिका यथा यन्त्रादिसाहाय्येन तत्तद्-
पदार्थानां प्रयोगेण परिचिन्वन्ति, न तथा वैदिकविज्ञानवादिभिरापरो-
क्ष्येण ते ते गुणधर्मा निश्चेतुं शक्यन्ते । उपपत्तियुक्तैरपि शब्दैः
सञ्जातं ज्ञानं परोक्षमेव तिष्ठति। अत एव लौकिकमनो-वाक्-प्राणादि-
व्यतिरिक्तानां जगन्मूलभूतत्वेनाभिमतानां मनोवाक्प्राणादीनां तद्विशे-
षाणां वैज्ञानिकपदार्थत्वेनाभिमतानां वेदानां तद्विशेषाणामृगादीनाञ्च न
वैज्ञानिकाथर्वदपरोक्षता संपादयितुं शक्यते । प्राचीनभाष्याकारैस्तु
मन्त्रार्थवादानुरोधेन नानाविधलौकिका-ऽलौकिक-यौगिक-शाब्दिकार्थ-
जातं विवृण्वद्भिरपि धर्मज्ञानस्यापरोक्षता नोच्यते । ब्रह्मणस्तु साक्षादप-
रोक्षप्रत्यगभेदेन तज्ज्ञानस्य अपरोक्षता उच्यते । अत एव ब्रह्मसम्बन्धे
'मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरित्युक्तम् । धर्मस्य भव्यत्वाद् ब्रह्मणश्च भूतत्वा-
दुभयोर्वैलक्षण्यमिष्टमेव ।
यत्तूक्तम्— "अग्निमीळे पुरोहितमिति मन्त्रे पार्थिवोऽग्निः स्तूयते,
न वैद्युत-सौरा-न्तरिक्ष्यादिव्याग्निः पुरोहितमिति विशेषणात् पुरः
स्थितस्यैव अग्नेर्ग्रहणात्” इति। तदपि न रमणीयम्; प्रसिद्धार्थत्यागे
मानाभावात् । लोकेषु येष्वर्थेषु ये शब्दाः प्रसिद्धाः वेदेऽपि तेषां शब्दानां
त एवार्था इति मीमांसकसिद्धान्तात् । अग्निम् पुरोहितं यज्ञस्य देव-
मूर्त्विजं होतारमित्येते सर्वेऽपि शब्दाः प्रसिद्धार्थकाः, तेन तदनुरोधे-
नैव सायणोक्तोऽर्थः । यथा—
'अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ।'
भाष्यम्-अग्निम् अग्निनामकं देवम्। ईडे स्तौमि। मन्त्रस्य होत्रा-
प्रयोज्यत्वात् होतैवात्र स्तोता । कीदृशमग्निम् ? पुरोहितम् । यथा राज्ञः
पुरोहितस्तदभीष्टं सम्पादयति, तथाऽग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं
सम्पादयति ।
एवं प्रथमं प्रसिद्धार्थानुरोधेन पुरोहितशब्दं व्याख्याय यौगिकार्था-
नुरोधेनाऽऽह-यद्वा पुरः यज्ञस्य सम्बन्धिborder निवर्त्त भागे आहवनीयाग्नि-

---

पृष्ठ १६१

रूपेण हितं स्थितं पुरोहितम् । यज्ञपदसन्निधानाद् आहवनीयोऽग्निः
पुरोहित इति श्लिष्टोऽर्थः । 'पार्थिवोऽग्निः पुरोहित' इति तु वैज्ञानिकाथं-
लापनार्था क्लिष्टकल्पनैव, तस्य पुरोहितत्वाननुभवात्, यज्ञासम्बन्धत्वाच्च ।
यज्ञस्यापि प्रसिद्ध-यज्ञव्यतिरिक्तार्थकल्पनमपिल्पनमेव । किञ्च-यथा
शालग्रामरूपेण पुरःस्थितस्यापि विष्णोः स्तवो न शालग्रामपाषाणमात्रस्य
स्तवः, किन्तु सर्वकल्याणगुणाकरस्य सर्वेश्वरस्य विष्णोरेव स्तवः, तथैव
अग्निनामकस्य देवस्य आहवनीयाग्निरूपेण वा पुरःस्थितस्य संस्कृताग्नेः
संस्तवेन पार्थिव-वैद्युत-दिव्याग्न्यादिरूपेण व्यापकस्य पञ्चीकृतस्य
अपञ्चीकृतस्य च मूलतेजसस्तदभिमानिनो देवस्य तदन्तर्यामिणश्च
संस्तबो भवत्येव ।
पुनः कीदृशम् ? देवम् = दानादिगुण युक्तम् । पुनः कीदृशम् ?
होतारम् ऋत्विजम् । देवानां यज्ञेषु होतृनामक ऋत्विक् अग्निरव ।
तथा च श्रूयते- 'अग्निर्वै देवानां होता' (ऐ० ब्रा० ३-१४) । पुनः
कीदृशम् ? रत्नधातमम्, यागफलरूपाणां रत्नानामतिशयेन धारयि-
तारं पोषयितारम् ।
यास्केन अग्निशब्दस्य बहुधा निर्वचनं कृतमेव—'अथातोऽनुक्रमिष्य-
मागोऽग्निः पृथ्वीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामः । अग्निः कस्मात् अग्रणी-
र्भवति ? अग्रम्, यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति....' इत्यादिना (नि० ७।१४) ।
पृथिवीलोके स्थितोऽग्निः व्याख्यायते। कस्मात् प्रवृत्तिनिमित्ताद्
देवताऽभिधीयते इति प्रश्नस्य अग्रणीः इत्यादिकमुत्तरम् । देवसेनानमग्रे
भवतीत्यग्रणीः, 'अग्निर्देवानां सेनानीः' इति ब्राह्मणम् । 'अग्निर्मुखं
प्रथमो देवतानाम् (ऐ० ब्रा० १.४), 'अग्निर्वै देवानांमवमः'
( ऐ० ब्रा० १.१ )।
वाजसनेयिनस्तु- 'स वा एषोऽग्रे देवतानामजायत । तस्मादग्निर्नाम
यज्ञेषु अग्निहोत्रेष्टिपशुसोमरूपेषु अग्रं पूर्वदिववर्त्याहवनीयदेशं प्रति
गार्हपत्यात् प्रणीयते इति द्वितीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् । सन्नममानः सम्यक्
स्वयमेव प्रह्रीभवन् अङ्गं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके
प्रेरयतीति तृतीयं प्रवृत्तिनिमित्तम् ।