वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

। (२९४) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

दूसु दैवादिकस्यैव ग्रहणमिति कैयटादयः । यत्त्वनिट्कारिकान्यासे द्वयोर्ग्रहणमित्युक्तं तत्स्वोक्ति-
विरोधाद्ग्रन्थान्तरविरोधाच्चोपेक्ष्यम् । पुप्रोष । पुप्लुष ॥ ९३ ॥ पृषु वृषु मृषु सेचने । मृषु
सहने च । इतरौ हिंसासंक्लेशनयोश्च । पर्पति । पपर्प । पृष्यात् ॥ ९६ ॥ वृषु संघर्षे ॥ ९७ ॥
हृषु अलीके ॥ ९८ ॥ तुस हस ह्लस रस शब्दे । तुतोस । जहास । जह्लास । ररास ॥
॥ ६२ ॥ लस श्लेषणक्रीडनयोः ॥ ६३ ॥ घसॢ अदने । ३अयं न सार्वत्रिकः, ‘४लिट्य-
न्तरस्यामित्यादेर्घस्लादेशविधानात् । ५ततश्च यत्र लिङ्गं वचनं वास्ति तत्रैवास्य प्रयोगः । ६अ-
त्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम् । ७लृदित्करणमङि । अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके ।
८क्मरचि तु विशि

तादेर्लृदितश्च परस्य च्लेरङ् स्यात्परस्मैपदेषु ॥ अवसत् ॥ ६४ ॥ जर्ज चर्च झर्झ परि-
भाषणहिंसातर्जनेषु ॥ ६७ ॥ पिसृ पेसृ गतौ । पिपिसतुः । पिपेसतुः ॥ ६९ ॥ हसृ
हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अहसीत् ॥ ७० ॥ णिश समाधौ । तालव्योष्मान्तः । प्रणे-
शति ॥ ७१ ॥ मिश मश शब्दे रोषकृते च । तालव्योष्मान्तौ ॥ ७३ ॥ शव गतौ ।
दन्तोष्ठ्यान्तस्तालव्योष्मादिः । शवति । अशवीत् । अशावीत् ॥ ७४ ॥ शश प्लुतगतौ ।
तालव्योष्मान्तः । शशाश । शेशतुः । शेशुः । शेशिथ ॥ ७५ ॥ शसु हिंसायाम् ।
दन्त्योष्मान्तः । न शसददेत्येत्त्वं न । शशसतुः । शशसुः । शशसिथ ॥ ७६ ॥ शंसु स्तुतौ ।
अयं दुर्गतावपीति दुर्गः । ‘नृशंसो घातुकः क्रूरः’ इत्यमरः । शशंस । आ

दीप्तौ ॥ ११ ॥ क्षुभ संचलने ॥ १२ ॥ णभ तुम हिंसायाम् । आद्योऽभावेऽपि । नम-
न्तामन्यके समे । मा भूवन्नन्यके सर्वे । इति निरुक्तम् । अनभत् । अनभिष्ट । अतुमत् ।
अतोमिष्ट । इमौ दिवादि क्रयादी च ॥ १४ ॥ स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु अवस्रंसने । ध्वंसु गतौ
च । अङि नलोपः । अस्रसत् । अस्रंसिष्ट । नाम्रसतकारिणां ध्रैवमिति रघुकाव्ये । भ्रंशु
इत्यपि केचित्पेठुः । अत्र तृतीय एव तालव्यान्त इत्यन्ये ॥ १७ ॥ भृशु भ्रंशु अधःपतन
इति दिवाद्यौ ॥ १९ ॥ स्रम्भु विश्वासे । अस्रभत् । अस्रम्भिष्ट । दन्त्यादिरयम् । तालव्यादिस्तु
प्रमादे गतः ॥ २० ॥ वृतु वर्तने । वर्तते । ववृते ॥ वृद्भ्यः स्यसनोः ।१।३।९२ ॥
वृतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात्स्ये सनि च ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यः । ७ । २ । ५९ ॥ एभ्यः
सकारादेरार्धधातुकस्येण् न स्यात्तङानयोरभावे ॥ वर्त्स्यति । वर्तिष्यते । अवृत्त । अवर्तिष्ट । अव-
र्त्स्यत् । अवर्तिष्यत ॥ २१ ॥ वृधु वृद्धौ । शृधु शब्दकुत्सायाम् । इमौ वृतिवत् ॥ २३ ॥
स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दते । सस्यन्दे । सस्यन्दिषे । सस्यन्त्से । सस्यन्दिध्वे । सस्यन्ध्वे । स्य-
न्दिता । स्यन्ता । 'वृद्भ्यः स्यसनोरिति परस्मैपदे कृते ऊदिलक्षणमन्तरङ्गमपि विकल्पं बाधित्वा
चतुर्ग्रहणसामर्थ्यान्न वृद्भ्यः इति निषेधः । स्यन्त्स्यति । स्यन्दिष्यते । स्यन्त्स्यते । स्यन्दिषीष्ट ।
स्यन्त्सीष्ट । द्युद्भ्यो लुङीति परस्मैपदपक्षे अङ् । नलोपः । अस्यदत् । अस्यन्दिष्ट । अस्यन्त ।
अस्यन्साताम् । अस्यन्सत । अस्यन्त्स्यत् । अस्यन्दिष्यत । अस्यन्त्स्यत ॥ अनुविपर्यभि-
निभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ।८।३।७२ ॥ एभ्यः परस्याप्राणिकर्तृकस्य स्यन्दतेः सस्य षो
वा स्यात् । अनुष्यन्दते अनुस्यन्दते वा जलम् । अप्राणिषु किम् । अनुस्यन्दते
हस्ती । अप्राणिष्विति पर्युदासान्मत्स्योदके अनुष्यन्देते इत्यत्रापि पक्षे षत्वं भवत्येव । प्रा-
णिषु नेत्युक्तौ तु न स्यात् ॥ २४ ॥ कृपू सामर्थ्ये ॥ कृपो रो लः । ८ । २ । १८ ॥

१ "क्षुभ" सञ्चलनं प्रकृतिविपर्यासो मन्थनं च ॥ २ "स्रंसु" अवस्रंसनमधःपतनम् ॥
३ "स्रम्भु" निर्दोषत्वेनाभिमानो विश्वासः ॥ ४ न वृद्भ्य इति । स्यन्दतेरुदित्त्वाद् विकल्पेऽन्येभ्यो
नित्यमिटि प्राप्ते निषेधोऽयम् ॥ ५ " गमेरिट् " इत्यतोऽनुवर्तमानं परस्मैपदपदं तङानयोरभावं लक्षयति
तदाह-तङानयोरभावे इति । तेन " जिगमिषिता " इत्यादौ तृचि सन इट्सिद्धिः ॥ ६ "स्यन्दू"
द्रवहेतुकक्रियाविशेषः प्रस्रवणम् ॥ ७ अन्तरङ्गमपीति । सकारादिविशेषापेक्षत्वादामनेपदनिमित्त-
त्वाभावनििमत्तत्वाच्च निषेधस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ चतुर्ग्रहणसामर्थ्यादिति । चतुर्ग्रहणेन हि सर्वेषु
प्रत्येकं निषेधव्यापारो व्यज्यते । अन्यथा " न वृद्भ्यः" इत्येतावता सूत्रेण सिद्धौ तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ।
नच चतुर्ग्रहणाभावे कृपेरपि संग्रहत्वापत्तिरिति तन्निवृत्तिरेव चतुर्ग्रहणस्य फलमिति वाच्यम्, " तासि च "
इति चकारेण सायार्धधातुके तस्यापि निषेधसत्त्वात् । ननु यदि इड्विधायकशास्त्रदृष्ट्या प्रतिषेधस्य बहिरङ्गत्वं
तदा प्रतिषेधवैयर्थ्यमिति चेन्न, येन नाप्राप्तिन्यायेन आर्धधातुकलक्षणेड्बाधेन " न वृद्भ्यः " इत्यस्य चारि-
तार्थ्यात् । नच " तासि च " इति सूत्रस्यापि 'स्वरति' इति सूत्रदृष्ट्या पूर्वोक्तरीत्या बहिरङ्गत्वं स्यादिति
तत्राप्यूदित्त्वलक्षणेड्विकल्पापत्तिरिति वाच्यम्, " तासि च " इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तत्र विकल्पाप्रवृत्ते-
रिति भावः ॥ वस्तुतस्तु " अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि निषेधा अतिशयेन बलवन्तः " इत्यर्थकया "निषेधाश्च
बलीयांसः" इति परिभाषया " स्वरति " इति विकल्पाप्रवृत्तौ चतुर्ग्रहणं स्पष्टार्थमेव । " वृतादिभ्यो यद्यत्
प्राप्नोति तत्तन्न " इत्यर्थेन सर्वेषां निषेधाच्चेति ध्येयम् ॥

'? No, it's inside quotes: “उरृत्”.
Wait, look at line 21:
“उरृत्” - again inside quotes!
Wait, let's look at the letters inside quotes:
First glyph: 'उ'
Second glyph: 'र्' on top? No, look at line 21:
Left side has 'उ', then what is next? 'र्' on top of 'ऋ'?
Wait, in Sanskrit typography, when 'ऋ' has repha, it is written as 'र्ऋ'.
So 'उ' + 'र्ऋ' + 'त्' = उर्ऋत्!
Why उर्ऋत्?
Wait, what is the rule that forbids guṇa and does ṛ?
Ah! In caṅ:
Wait, 7.4.66 is "उरत्" (ur at). Is there a sutra 7.4.66? No, 7.4.66 is "उरत्" in abhyāsa! But wait, in abhyāsa, does kḷp get urat?
No, for kḷp:
"कॢपि" in caṅ: kḷp + i + caṅ + t ->
अभ्यासस्य "उरत्" (7.4.66) -> अभ्यासोऽकारवान् भवति, रपरश्च!
Wait, if abhyāsa gets "उरत्", then kḷp has 'क', not 'अ

रादिकस्येदम् । न च तस्यैवार्थविशेषे मित्त्वार्थमनुवादोऽयमिति वाच्यम् । 'नान्ये मितोऽहेता-
विति निषेधात् । अहेतौ स्वार्थे णिचि ज्ञपादिपञ्चकव्यतिरिक्ताश्चुरादयो मितो नेत्यर्थः ॥ १ ॥
व्यथ भयसंचलनयोः । व्यथते ॥ व्यथो लिटि ।७।४।६८ ॥ व्यथोऽभ्यासस्य संप्रसा-
रणं स्याल्लिटि ॥ हलादिः शेषापवादः । थस्य हलादिः शेषेण निवृत्तिः । विव्यथे ॥ २ ॥ प्रथ
प्रख्याने । पप्रथे ॥ ३ ॥ प्रस विस्तारे । पप्रसे ॥ ४ ॥ म्रद् मर्दने ॥ ५ ॥ स्क्वद् स्क्व-
दने । स्क्वदनं विद्रावणम् ॥ ६ ॥ क्षजि गतिदानयोः मित्त्वसामर्थ्यादनुपधात्वेऽपि चिण्ण-
मुलोरिति दीर्घविकल्पः । अक्षञ्जि । अक्षाञ्जि । क्षञ्जंक्षञ्जम् । क्षाञ्जंक्षाञ्जम् ॥ ७ ॥ दक्ष ग-
तिहिंसनयोः । योऽयं वृद्धिश्रीद्र्ययोरनुदात्तेत्सु पठितस्तस्येहार्थविशेषे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ८ ॥
कृप कृपायां गतौ ॥ ९ ॥ कदि क्रदि क्लदि वैक्लव्ये । वैकल्य इत्येके । त्रयोऽप्यनिदित
इति नन्दी । इदित इति स्वामी । कदिक्रदी इदितौ । क्लद क्लेदेति चानिदिताविति मैत्रेयः ।
कदिक्रदिक्लदीनामाह्वानरोदनयोः परस्मैपदिषूक्तानां पुनरिह पाठो मित्त्वार्थ आत्मनेपदार्थश्च
॥ १२ ॥ जित्वरा संभ्रमे ॥ १३ ॥ घटादयः षितः । षित्त्वादङ् कृत्सु वक्ष्यते ॥
अथ फणान्ताः परस्मैपदिनः ॥ ज्वर रोगे । ज्वरति । जज्वार ॥ १ ॥ गड सेचने ।
गडति । जगाड ॥ २ ॥ हेड वेष्टने । हेडृ अनादर इत्यात्मनेपदिषु गतः स एवोत्सृष्टा-
नुबन्धोऽनूद्यते अर्थविशेषे मित्त्वार्थम् । परस्मैपदिभ्यो ज्वरादिभ्यः प्रागेवानुवादे कर्तव्ये
तन्मध्येऽनुवादसामर्थ्यात्परस्मैपदम् । हेडति । जिहेड । हिडयति । अहिडि । अहीडि । अना-

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

भाषणे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ५ ॥ नट नृत्तौ । इत्थमेव पूर्वमपि पठितम् । तत्रायं विवेकः ।
पूर्वं पठितस्य नाट्यमर्थः । यत्कारिषु नटव्यपदेशः । वाक्यार्थाभिनयो नाट्यम् । घटादौ
तु नृत्यं नृत्तं चार्थः । यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । पदार्थाभिनयो नृत्यम् । गात्रविक्षेप-
मात्रं नृत्तम् । केचित्तु घटादौ नट नताविति पठन्ति । गतावित्यन्ये ॥ णोपदेशपर्युदासवाक्ये
भाष्यकृता नार्टीति दीर्घपाठाद् घटादिर्णोपदेश एव ॥ ६ ॥ ष्टक प्रतीघाते । स्तकति ॥ ७ ॥
चक तृप्तौ । तृप्तिप्रतिघातयोः पूर्वं पठितस्य तृप्तिमात्रे मित्त्वार्थोऽनुवादः । आत्मनेपदिषु पठि-
तस्य परस्मैपदिष्वनुवादात्परस्मैपदम् ॥ ८ ॥ कखे हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अक-
खीत् ॥ ९ ॥ रगे शङ्कायाम् ॥ १० ॥ लगे सङ्गे ॥ ११ ॥ हगे ह्रगे पगे पृगे
संवरणे ॥ १५ ॥ कगे नोच्यते अस्याय॒मर्थ इति विशिष्य नोच्यते, क्रियासामान्यार्थ-
त्वात् । अनेकार्थत्वादित्यन्ये ॥ १६ ॥ अक अग कुटिलायां गतौ ॥ १८ ॥ कण रण
गतौ । चकाण । रराण ॥ २० ॥ चण शण श्रण दाने च । शण गतावित्यन्ये ॥ २३ ॥
श्रथ श्लथ क्रथ कृथ हिंसार्थाः । ‘जासिनिप्रहणेति सूत्रे क्राथेति मित्त्वेऽपि वृद्धिर्निपा-
त्यते । क्राथयति ॥ मित्त्वं तु निपातनात्परत्वाच्चिण्णमुलोरिति दीर्घे चरितार्थम् । अक्रथि ।
अक्राथि । क्रथंक्रथम् क्राथंक्राथम् ॥ २७ ॥ वन च । हिंसायामिति शेषः ॥ २८ ॥ वनु
च नोच्यते । वनु इत्यपूर्व एवार्थ धातुर्नेतु तानादिकस्यानुवादः । उदित्करणसामर्थ्यात् । तेन
१ “णट नृत्तौ” इति पाठः । “नट” इति त्वपपाठ इति बोध्यम् ॥ २ नाट्यादिपदानां भेदमाह-
तत्रायं विवेक इत्यादिना । वाक्यार्थाभिनय इति । हस्तादिचेष्टया वाक्यार्थसूचनमित्यर्थः । यथा
“एतद्धन्मेतत्तथिया” इत्यादिना काव्यप्रकाशे स्पष्टमभिहितम् । पदार्थाभिनयस्तु लोके प्रसिद्ध एव ॥
३ ननु विशेषानालिङ्गितसामान्यस्याभावेन क्रियासामान्यार्थत्वमयुक्तमत आह-अनेकार्थत्वादिति ॥
४ निपात्यते इति । तत्र णिप्रकृतिधातोरेव ग्रहणं न घञन्तस्य, पूर्वोत्तरसाहचर्यादिति भावः ॥ निपातनं
नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृशप्रयोगकरणम् ॥ ननु धातुषु दीर्घ एव पठनीयो निपातनापेक्षया लाघवादिति
चेन्न, दीर्घणिचोरभावे ह्रस्वोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् ॥ ५ ननु घटादिषु क्रथधातोः पाठोव्यर्थस्त आह-
मित्त्वं त्विति । निपातनं च चिण्णमुलतिरिक्तविषये चरितार्थम् । “चिण्णमुलोः” इति सूत्रविहितदीर्घस्य
वैकल्पिकतया तदभावेऽपि न वृद्धिः, फले विशेषाभावेन दीर्घेण बाधस्य वैयर्थ्यापत्तेः । “चिण्णमुलोः”
इति शास्त्रस्य वृद्धयभावेऽपि तात्पर्यादिति भावः ॥ ६ उदित्करणसामर्थ्यादिति । तानादिकानुवादे
तनादेरुदित्त्वेन पुनरत्रोदित्त्वकरणं व्यर्थमित्यर्थः । ननु भौवादिकव्यावृत्त्यर्थमेवोदित्त्वमस्तु एवं चापूर्वत्वासिद्धि-
रिति चेन्न, “अस्मिन्नेवार्थे मित्त्वम्” इति नियमसत्त्वे उदित्त्वाभावे भ्वादिष्वर्थान्तरे पठितस्य “अर्थविशेषे
मित्त्वार्थोऽनुवादः” इति वक्तुं शक्यम्, तत्तु न, “विशिष्यार्थो नोच्यते” इत्युक्त्या नियमस्य वक्तु-
मशक्यत्वादिति पूर्वत्र वनपाठसामर्थ्यादस्य भौवादिकानुवादत्वासम्भवे तानादिकानुवादत्वं वाच्यम्, एवं
चोदित्त्वं व्यर्थमेवेत्याशयात् । क्रियासामान्यार्थत्वादेव पूर्वपठितवनोऽपि नानुवादः । “विशिष्यार्थो नो-
च्यते” इत्युक्त्याऽर्थनियमासंभवेन पूर्वत्र वनपाठस्य वैयर्थ्यापत्त्या तदनुवादासम्भवात् । उदित्त्वफलं तु णिज-
भावे बोध्यम् ॥ शेखरकृतस्तु “परे तु पूर्वपाठः संभक्तौ शब्दे च “वनोति” इति रूपव्यावृत्त्यर्थः । अन्य-
थाऽनेनैव “वनति” इत्यादिसिद्ध्या तत्रापि तद्वैयर्थ्यं तदवस्थमेव । तनादौ “वनु याचने” इति पाठः ।
अत्र तु “वन शब्दे” “वन षण संभक्तौ” इति । उदित्त्वमस्य तु ‘तानादिकस्यैवात्रानुवादः’ इत्यर्थ-
बोधनाय । तेन पूर्वपठितस्य “प्रवानयति” इत्येव । तानादिकस्योदित्त्वेन पूर्वपठितस्याऽनुदित्त्वेन निष्ठायां
रूपद्वयं तवापीष्टमेवेत्याहुः” इति वदन्ति ॥

:
रोतीत्यर्थः । हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ छदिरूर्जने ।

Main line 19:
छद अपवारण इति चौरादिकस्य स्वार्थे णिजभावे मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । अनेकार्थत्वादूर्जे-

Main line 20:
नार्थे वृत्तिः । छंदन्तं प्रयुङ्क्ते छदयति । बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यर्थः । अन्यत्र छाद-
Wait, "छंदन्तं" or "छदन्तं"?
Look at line 20:
छ + ं + द + न् + त + ं = "छंदन्तं" or "छदन्तं"?
Wait, look at line 20: "छंदन्तं प्रयुङ्क्ते" - there is an anusvara over छ: "छंदन्तं" (or is it छदन्तं? Wait, look at line 5: "दृणन्तं प्रेरयति", line 21: "अपवारयन्तं प्रयुङ्क्ते").
Wait, for छद्, the present participle of णिच् without मित्त्व? No, छद् (छदति) -> छदन्तम्? But छद् is चुरादि (छदयति), or छदन्तं? Wait, let's look at the dot over छ: yes,

र्थोऽनुवादः । उन्मथनं ज्ञापनम् । जिह्वाशब्देन षष्ठीतत्पुरुषः । लडयति जिह्वाम् । तृतीयात-
त्पुरुषो वा । लडयति जिह्वया । अन्ये तु जिह्वाशब्देन तद्व्यापारो लक्ष्यते । समाहारद्वन्द्वोऽयम् ।
लडयति शत्रुम् । लडयति दधि । अन्यत्र लाडयति पुत्रम् ॥ ४० ॥ मदी हर्षग्लेपनयोः । ग्लेपनं
दैन्यम् । दैवादिकस्य मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । मदयति । हर्षयति, ग्लेपयति वेत्यर्थः । अन्यत्र
मादयति । चित्तविकारमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ ध्वन शब्दे । भाव्यं मित्त्वार्थमनूद्यते ।
ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयति । अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अत्र भोजः ।
दलि, वलि, स्खलि, रणि, ध्वनि, त्रपि, क्षपयश्चेति पपाठ । तत्र ध्वनि-रणी
उदाहृतौ । दल विशरणे । वल संवरणे । स्खल संचलने । त्रपूष् लज्जायामिति गताः, तेषां
णौ । दलयति । वलयति । स्खलयति । त्रपयति । क्षि क्षये इति वक्ष्यमाणस्य कृतात्त्वस्य पुका
निर्देशः । क्षपयति ॥ ४९ ॥ स्वन अवतंसने । शब्दे इति पठिष्यमाणस्यानुवादः । स्वनयति ।
अन्यत्र स्वानयति ॥ ५० ॥ घटादयो मितः ॥ मित्संज्ञा इत्यर्थः ॥ जनीजॄष्क्ष्णसुरांऽ-
मन्ताश्च ॥ मित इत्यनुवर्तते । जॄषिति षित्त्वनिर्देशाज्जौर्यतेर्ग्रहणम् ॥ जॄणातेस्तु जारयति ।
केचित्तु जनी जॄ ष् ण्सु इति पठित्वा ष् णसु निरसने इति दैवादिकमुदाहरन्ति ॥ ५४ ॥ ज्वल-
ह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वा ॥ एषां मित्त्वं वा । प्राप्तविभाषेयम् । ज्वलयति, ज्वालयति । उपसृष्टे
तु नित्यं मित्त्वम् । प्रज्वलयति ॥ कथं तर्हि प्रज्वालयति । उन्नामयतीति ? घञन्तात्तत्करोतीति
णौ ॥ कथं संक्रामयतीति ? 'मितां ह्रस्व' इतिसूत्रे 'वा चित्तविरागे' इत्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यव-
स्थितविभाषाश्रयणादिति वृत्तिकृत् । एतेन 'रजो विश्रामयन् राज्ञाम्' 'कुर्यान्विश्रामयेति स'
इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ५८ ॥ ग्लास्नाव्नुवमां च ॥ अनुपसर्गादेषां मित्त्वं वा स्यात्
आद्ययोःप्राप्ते इतरयोः प्राप्ते विभाषा ॥ ६२ ॥ न कम्यमिचमाम् ॥ अमन्तत्वात्प्राप्तं मि-
त्त्वमेषां न स्यात् । कामयते । आमयति । चामयति ॥ ६५ ॥ शमो दर्शने ॥ शाम्यतिर्दर्शने
मिन्न स्यात् । निशामयति रूपम् । अन्यत्र तु 'प्रणयिनो निशमय्य वधूः कथाः ' । कथं तर्हि
'निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्वदतो ममेति । शम आलोचन इति चौरादिकस्य । धातूनामने-
कार्थत्वाच्छ्रवणे वृत्तिः शाम्यतिवत् ॥ ६६ ॥ यमोऽपरिवेषणे ॥ यच्छतिर्भोजनतोऽन्यत्र
मिन्न स्यात् । आयामयति । द्राघयति, व्यापारयति वेत्यर्थः । परिवेषणे तु यमयति ब्राह्म-
णान् । भोजयतीत्यर्थः । पर्यवसितं नियमयन्तीत्यादि तु नियमवच्छब्दात्तत्करोतीति णौ बो-

१ जिह्वामिति । तां ज्ञापयतीत्यर्थः । जिह्वयेति तया ज्ञापयतीत्यर्थः । लडयति शत्रुमिति ।
गालयतीत्यर्थः । दधीति । विलोडयतीत्यर्थः ॥ २ प्राप्तविभाषेयमिति । ज्वलधातोः पूर्वं पाठात्, नम्-
धातोरमन्तत्वात् प्राप्तविभाषेत्यर्थः ॥ ३ घञन्तादिति । णौ टिलोपेन घञो लोपे तस्य स्थानिवत्त्वान्न
“मितां ह्रस्वः” इति भावः ॥ ४ घञा सिद्धिर्न भवति “नोदात्तोपदेशस्य” इति निषेधादतः शङ्कते-कथं
संक्रामयतीति । ५ वृत्तिकृदिति । भाष्ये तु न दृश्यते इति भावः ॥ मूलोक्तप्रयोगेषु बाहुलकत्वाद्
दीर्घ.इति समाधेयमिति बोध्यम् ॥ ६ प्राप्ते इति । वनः पूर्वं पाठात्, वमोऽमन्तत्वादिति भावः ॥
७ नियमवच्छब्दादिति । नच मतुब्लोपे विन्मतोर्लुकिष्ठिलोपापवादत्वेन “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ वृद्धौ
पुगापत्तिरिति वाच्यम्, “नियमवत्” इत्यर्थकाद् “अर्शआद्यजन्तनियमशब्दात्” इत्यर्थेनादोषात् ॥

ध्यम् ॥ ६७ ॥ स्वदिरवपरिभ्यां च ॥ मिन्नेत्येव । अवस्वादयति । परिस्वादयति । अपा-
वपरिभ्य इति न्यासकारः । स्वामी तु न कमीति नञमुत्तरत्रिसूत्र्यामनुकृष्य शम अदर्शने इति
चिच्छेद । यमस्त्वपरिवेषणे मित्त्वमाह । तन्मते पर्यवसितं नियमयन्नित्यादि सम्यगेव ।
उपसृष्टस्य स्वदेश्वेदादिपूर्वस्येति नियमात्प्रस्वादयतीत्याह । तस्मात् सूत्रद्वये उदाहरणप्रत्यु-
दाहरणयोर्व्यत्यासः फलितः । इदं च मतं वृत्तिन्यासादिविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ ६९ ॥ फण
गतौ ॥ नेति निवृत्तमसंभवात् । निषेधात्पूर्वमसौ न पठितः । फणादिकार्यानुरोधात् । फणां
च सप्तानाम् ॥ ६ । ४ । १२५ ॥ एषां वा एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च ।
फेणतुः । फेणुः । फेणिथ । पफणतुः । पफणुः । फणयति ॥ वृतू ॥ घटादिः समाप्तः ॥
फेणेः प्रागेव वृतित्येके । तन्मते फाणयतीत्येव ॥ ७० ॥ राजृ दीप्तौ । स्वरितेत् । राजति ।
राजते । रेजतुः । रराजतुः । रेजे । रराजे । अत इत्यनुवृत्तावपि विधानासामर्थ्यादात एत्त्वम्
॥ ७१॥ ष्टुब्राजृ ष्टुभ्राशृ ष्टुब्लाशृ दीप्तौ । अनुदात्तेतः । भ्राजतेरिह पाठः फणा-
दिकार्यार्थः । पूर्वं पाठस्तु ब्रश्चादिषत्वाभावार्थः । तत्र हि राजिसाहचर्यात् फणादेरेव ग्रह-
णम् । भ्रजे । बभ्राजे । वा भ्राशेति श्यन्वा । भ्राश्यते । भ्राशते । भ्रेशे । बभ्राशे । म्लाश्यते ।
म्लाशते । म्लेशे । वम्लाशे । द्वावपीमौ तालव्यान्तौ ॥ ७४ ॥ ष्यमु स्वन ध्वन शब्दे ॥
स्यमादयः ष्क्रन्त्यन्ताः परस्मैपदिनः । स्येमतुः । सस्यमतुः । अस्यमीत् । स्वेनतुः ।
सस्वनतुः । अस्वानीत् । अस्वनीत् । विष्कणति । अवष्कणति । सशब्दं भुङ्क्ते इत्यर्थः । वेञ्श्च
स्वन इति षत्वम् । फणादयो गताः । दध्वनतुः ॥ ३ ॥ षम ष्टम अवैकल्ये । ससाम ।
तस्ताम ॥ ५ ॥ ज्वल दीप्तौ । अज्वलीत् ॥ ६ ॥ चल कम्पने ॥ ७ ॥ जल घातने ।
घातनं तैक्ष्ण्यम् ॥ ८ ॥ टल टूल वैक्लव्ये ॥ १० ॥ घुल स्थाने ॥ ११ ॥ हल विले-
खने ॥ १२ ॥ णल गन्धे । बन्धन इत्येके ॥ १३ ॥ पल गतौ । पलति ॥ १४ ॥ वल
प्राणने धान्यावरोधने च । बलति । वेलतुः । वेलुः ॥ १५ ॥ पुल महत्त्वे । पोलति ॥ १६॥
कुल संस्त्याने बन्धुषु च । संस्त्यानं संघातः । बन्धुशब्देन तद्व्यापारो गृह्यते । कोलति ।
चुकोल ॥ १७ ॥ शल हुल पत्लृ गतौ । शशाल । जुहोल । पपात । पेततुः । पतिता ॥
पतः पुम् । ७।४।१९ ॥ अङि परे । अपप्तत् । नेर्गदेति णत्वम् । प्रण्यपप्तत्
॥ २० ॥ कथे निष्पाके । कथति ॥ चकथ । अकथीत् ॥ २१ ॥ पथे गतौ । अपथीत्
॥ २२ ॥ मथे विलोडने । मेथतुः । अमथीत् ॥ २३ ॥ टुवम उद्गिरणे । इहैव निपा-
१ फणेः प्रागेवेति । “योव्यतीकारं फाणयन् सुधायुक्तमुपादशुषे” इत्यादिश्रौतप्रयोगोऽत्रानुकूलः ॥
२ तत्र हीति । षत्वविधौ ॥ ३ “टल टूल” वैक्लव्यं भयादिजनितोद्वेगः ॥ ४ तद्व्यापार इति ।
बन्धुत्वानुकूलो व्यापारः ॥ ५ ननु उत्पूर्वाद् गृधातोर्ल्युटि “इत्त्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन” इति
गुणे “उद्गरण” इति स्यादत आह-इहैवेति ॥ सुधाकर इति । अस्यैवमर्थसहितपाठस्य पाणिनिनाऽ-
पठितस्य प्रमाणत्वाभाव इत्यत्रारुचिः ॥ तस्माद् “ उद्गरण ” इत्येव पाठः साधीयान् । उद्गरणमन्तर्गतस्य
मुखेन निस्सारणम् । पृषोदरादित्वेन समादधति केचन ॥

तनाहृत इत्त्वमिति सुधाकरः । ववाम । ववमतुः । वादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपौ न । भागवृत्तौ
तु वेमतुरित्याद्यप्युदाहृतं तद्भाष्यादाव न दृष्टम् ॥ २४ ॥ भ्रमु चलने । वा भ्राशेति श्यन्वा ।
भ्रम्यति । भ्रमति । भ्राम्यतीति तु दिवादेर्वक्ष्यते ॥ वा जॄभ्रमुत्रसाम् । ६।४।१२४ ॥
एषामेत्त्वाभ्यासलोपौ वा स्तः किति लिटि सेटि थलि च । भ्रेमतुः । वभ्रमतुः । अभ्रमीत्
॥ २५ ॥ क्षर संचलने । अक्षारीत् ॥ २६ ॥ अथ द्वावनुदात्तेत्तौ ॥ षह म-
र्षणे । परिनिविभ्य इति षत्वम् । परिषहते । सेहे । सहिता । तीषसहति वा इट् । इडभावे
ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपाः ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य । ६।३।११२ ॥ अनयोरवर्णस्य ओत्स्याड्ढ-
लोपे सति ॥ सोढः । ८।३।११५ ॥ सोढ्रूपस्य सहेः सस्य षत्वं न स्यात् ॥ परिसोढा ॥
सिवादीनां वाड्व्यवायेऽपि । ८।३।७१ ॥ परिनिविभ्यः परेषां सिवादीनां सस्य षो वा
स्यादड्व्यवायेऽपि ॥ पर्य्यषहत । पर्य्यसहत ॥ १ ॥ रमु क्रीडायाम् । रेमे । रेमिषे ।
रन्ता । रंस्यते । रंसीष्ट । अरंस्त ॥ २ ॥ अथ कसन्ताः परस्मैपदिनः ॥ षद्ऌ
विशरणगत्यवसादनेषु ॥ पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्हृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रध-
मतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः । ७।३।७८ ॥ पादीनां पिबादयः स्युरि-
त्संज्ञकशकारादौ प्रत्यये परे । सीदति । ससाद । सेदतुः । सेदिथ । ससत्थ । सत्ता । स-
त्स्यति । ऌदित्त्वादङ् । असदत् ॥ सदिरप्रतेः ॥ निषीदति । न्यषीदत् ॥ सैदेः परस्य
लिटि । ८।३।११८ ॥ सदेरभ्यासात्परस्य षत्वं न स्याल्लिटि ॥ निषसाद । निषेदतुः ॥ १ ॥
शद्ऌ शातने । विशीर्णतायामयम् । शातनं तु विषयतया निर्दिश्यते ॥ शदेः शितः
। १।३।६० ॥ शिद्भाविनोऽस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ शीयते । शशाद । शेदतुः । शेदिथ ।
शशत्थ । शत्ता । अशदत् ॥ २ ॥ क्रुश आह्वाने रोदने च । क्रोशति । क्रोष्टा । श्लेः क्सः ।
अक्रुक्षत् ॥ ३ ॥ कुच संपर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । कोचति । चुकोच ॥ ४ ॥
बुध अवगमने । बोधति । बोधिता । बोधिष्यति ॥ ५ ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च ।
रोहति । रुरोह । रुरोहिथ । रोढा । रोक्ष्यति । अरुक्षत् ॥ ६ ॥ कसं गतौ । अकासीत् ।
अकसीत् ॥ ७ ॥ वृत् ६ ॥ ज्वलादिगणः समाप्तः ॥ अथ गूहत्यन्ताः स्वरितेतः ॥ हिकृ

१ तद्भाष्यादाविति । "वेमुश्च केचिद्रुधिरम्" इति त्वार्षम् ॥ २ सदिखञ्जोरित्यपाणिनीयः
पाठः ॥ ३ विशीर्णतायामिति । विशरणे इत्यर्थः ॥ ४ ननु शातनं विशीर्णत्वानुकूलो व्यापारः, एवं
च तेनार्थकथनमसाङ्गतं सकर्मकत्वापत्तेरत आह-शातनं त्विति । विषयतयेति । विषयतात्र जनकरूपा ।
एवं च शातनपदवाच्यो यो व्यापारस्तज्जन्यविशरणमात्रमर्थ इति भावः ॥ ५ शदेस्सिङुत्पत्तेः पूर्वं शितो-
ऽसंभवात् "शितः" इत्यस्य शिद्विषये लक्षणा तदाह-शिद्भाविन इति । शिद्विशिष्टे लक्षणायां तु शितः
शवादेः सार्वधातुकाश्रयत्वेन परस्मैपदे जाते "भुक्तवन्तम्" इति न्यायेनास्य सूत्रस्य वैय्यर्थ्यापत्तिरिति
भावः ॥ ६ "वृदिति" । परे तु "ज्वलितिकसन्तेभ्यः" इति सूत्रादत्र वृत्तकरणमनार्षम् । अन्यथा
"ज्वलादिभ्यो णः" इत्येव सूत्रयेदित्याहुः, इति शेखरकृत् ॥

अव्यक्ते शब्डे। हिक्कति। हिक्कते॥ १॥ अञ्चु गतौ याचने च। अञ्चति। अञ्चते॥ २॥
अचु इत्येके॥ ३॥ अचि इत्यपरे॥ ४॥ डुयाच् याचञ्जायाम्। याचते॥ ५॥ रेटृ
परिभाषणे। रेटति। रेटते॥ ६॥ चते चदे याचने। चचात। चेते। अचर्तीत्। चचाद।
चेदे। अचदीत्॥ ८॥ प्रोथृ पर्याप्तौ। प्रोथति। प्रोथते॥ ९॥ मिद मेद मेधाहिंसनयोः।
मिमेद। मिमिदे। मिमेदे। थान्ताविमाविति स्वामी। मिमेथ। धान्ताविति न्यासः॥ ११॥
मेधृ सङ्गमे च। मेधति। मिमेधे॥ १२॥ णिद णेद कुत्सासन्निकर्षयोः। निनेद। निनिदतुः।
निनिदे। निनेदे॥ १४॥ शृधु मृधु उन्देने। उन्दनं क्लेदनम्। शर्धति। शर्धते। शर्धिता।
मर्धति। मर्धते॥ १६॥ बुधिर बोधने। बोध

अंगृह्वहि । अधुक्षावहि । अधुक्षामहि ॥ ३८ ॥ अथाजन्ता उभयपदिनः ॥ श्रिञ् सेवा-
याम् । श्रयति । श्रयते । शिश्रियतुः । श्रयिता । णिश्रीति चङ् । अशिश्रियत् ॥ १ ॥
भृञ् भरणे । भरति । बभार । बभ्रतुः । बभर्थ । बभूव । बभृषे । भर्त्ता ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥
७।२।७० ॥ ऋतो हन्तेश्च स्यस्य इट् स्यात् ॥ भरिष्यति ॥ रिङ् शयग्लिङ्क्षु ॥
१ अगृह्वहीति । "लोपो व्योर्लिवलि" इत्यतः "लोपः" इत्यनुवर्त्तमाने पुनर्लुग्ग्रहणं सर्वादेशार्थम् ?
इति सर्वस्य क्सस्य "दन्तोष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः" इति शिक्षाप्रामाण्येन वकारस्य दन्त्यत्वमाश्रित्य लुगिति
प्राञ्चः कैयटानुसारिणः ॥ वस्तुतस्तु "न पदान्त" सूत्रे भाष्ये "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इत्यस्य
प्रयोजननिरूपणावसरे "क्सलोपः सलोपे"

( ३०६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
७।४।२८ ॥ शे यकि याङ्यार्धधातुके लिङि च ऋतो रिङादेशः स्यात् ॥ रीङि प्रकृते
रिङ्‌विधिसामर्थ्याद्दीर्घो न । म्रियात् ॥ उश्च । १।२।१२ ॥ ऋवर्णोत्परौ झलादी लिङ् तङ्-
परः सिचेत्येतौ कितौ स्तः ॥ मृषीष्ट । मृषीयास्ताम् । अमार्षीत् । अमार्ष्टाम् । अमार्षुः ॥
ह्रस्वादङ्गात् । ८।२।२७ ॥ सिचो लोपः स्याज्झलि ॥ अमृत । अमृषाताम् । अमरिष्यत्
॥ २ ॥ हृञ् हरणे । हरणं प्रापणं स्वीकारः स्तेयं नाशनं च । जहर्थ । जह्रिव । जह्रिषे ।
हर्ता । हरिष्यति ॥ ३ ॥ धृञ् धारणे । धरति । अधार्षीत् । अधृत ॥ ४ ॥ णीञ् प्रा-
पणे । निनयिथ । निनेथ । निन्यिषे ॥ ५ ॥ अथाजन्ताः परस्मै

स्यादाधंधातुके किति लिङि ॥ धेयात् । धेयास्ताम् । धेयासुः ॥ विभाषा धेट्श्व्योः ।
३।१।४९ ॥ आभ्यां च्लेश्चङ्वा स्यात्कर्तृवाचिनि लङि परे ॥ चङीति द्वित्वम् । अदधत् ।
अदधताम् ॥ विभाषा घ्राधेट्शाच्छासः । २ । ४ । ७८ ॥ एभ्यः सिचो लुग्वा स्यात्पर-
स्मैपदे परे ॥ अधात् । अधाताम् । अधुः ॥ यमरमनमातां सक् च ।७।२।७३ ॥
एषां सक् स्यादेभ्यः सिच इट् स्यात्परस्मैपदेषु ॥ अधासीत् । अधासिष्टाम् । अधासिषुः ॥ १ ॥
ग्लै म्लै हर्षक्षये । हर्षक्षयो धातुक्षयः । ग्लायति । जग्लौ । जग्लिथ । जग्लथ ॥ वान्यस्य
संयोगादेः ।६।४।६८ ॥ घुमास्थादेरन्यस्य संयोगादेर्धातोरत एत्वं वा स्यादाधंधातुके किति
लिङि ॥ ग्लायात् । ग्लेयात् । अगलासीत् । म्लायति ॥ ३ ॥ द्यै न्वकरणे । न्वकरणं निर-
स्कारः ॥ ४ ॥ द्रै स्वप्ने ॥ ५ ॥ ध्रै तृप्तौ ॥ ६ ॥ ध्यै चिन्तायाम् ॥ ७ ॥ रै शब्दे
॥ ८ ॥ स्त्यै ष्ट्यै शब्दसंघातयोः । स्त्यायति । षोपदेशस्यापि सत्वे कृते रूपं तुल्यम् । षोप-
देशफलं तु निष्प्रयासन्ति । अतिष्ठथपदित्यत्र षत्वम् ॥ १० ॥ खै खदने ॥ ११ ॥ क्षै
जै पै क्षये । क्षायति । जक्षौ । ससौ । साता । घुमास्थेत्यत्र विभाषा घ्राधेडित्यत्र च स्यते-
रेव ग्रहणं न त्वस्य । तेन एत्वसिज्ल्लुकौ न । सायात् । असासीत् ॥ १४ ॥ कै गै शब्दे ।
गेयात् । अगासीत् ॥ १६ ॥ शै श्रै पाके ॥ १८ ॥ पै ओबै शोषणे । पायात् । अपा-
सीत् । 'घुमास्थेतीत्त्वं तदपवाद 'एलिडीत्येत्वं' गातिस्येति सिज्ल्लुक् च न । पारूपस्य लाक्षणि-
कत्वात् ॥ २० ॥ ष्ट्यै वेष्टने । स्तायति ॥ २१ ॥ ष्णा वेष्टने । शीभायां चेत्येके । शौच-
इत्यन्ये । नायति ॥ २२ ॥ दैप् शोधने । दायति । अव्यवादेत्वसिज्ल्लुकौ न । दायात् ।
अदासीत् ॥ २३ ॥ पा पाने । 'पाघ्राध्मेति पिबादेशोऽदन्तः । तस्यादन्तत्वान्नोषधागुणः । पिबति ।
पेयात् । अपात् ॥ २४॥ घ्रा गन्धोपादाने । जिघ्रति । घ्रायात् । त्रेयात् । अधासीत् । अधात्
॥ २५ ॥ ध्मा शब्दानिसंयोगयोः । धमति ॥ २६ ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । तिष्ठति । 'स्था-
दिष्वभ्यासेनेति षत्वम् । अतितष्ठौ । 'उपसर्गादिति षत्वम् । अधिष्ठाता । स्थेयात् ॥ २७ ॥
म्ना अभ्यासे । मनति ॥ २८ ॥ दाण् दाने । प्रणियच्छति । देयात् । अदात् ॥ २९ ॥
ह्वृ कौटिल्ये । हरति । ऋतँश्च संयोगादेर्गुणः ।७।४।१० ॥ ऋदन्तस्य संयोगादेरङ्गस्य
१ "पा पाने" द्रवद्रव्यस्य गलविलाधःसंयोगानुकूलो व्यापारः पानम् । २ अङ्गवृत्तपरिभाषा न
लक्ष्यसंस्कारिकेति मनसि निधायाऽऽह-पिबादेशोऽदन्त इति । अदन्त इत्युपलक्षणमाद्युदात्तत्वस्यापि ॥
३ "ष्ठा" अकृतव्यूहपरिभाषया "निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः" इति परिभाषया वा "धात्वादेः" इति
सत्वे कृते प्रकृतिस्तवर्गीः स्यादिति प्राञ्चः ॥ नव्यमते तु अकृतव्यूहपरिभाषायाः, तन्मूलक "निमित्तापाये"
इत्यस्य चाभावेन "स्थाता स्थानम्" इत्यादौ "धात्वादेः" इति सत्वे कृतेऽपि श्रूयमाणस्य ष्टुत्वस्य निवृत्त्यु-
पायाभाव इति चेत् ॥ अत्रोच्यते-'षोष्ठ्वर्गस्तवर्गजः' इत्युक्त्या संज्ञाशास्त्रदृष्ट्या लक्षणवशसंपन्नस्य ष्टुत्वस्यासि-
द्धत्वेन तद्रहितस्यैव धातुसंज्ञाप्रवृत्त्या ष्टुत्वसहितस्य प्रयोगविषयताया दौर्लभ्यादिति ॥ ४ "ऋतश्च"
इति । तपरत्वं स्पष्टार्थम् । दीर्घास्तेष्वस्याप्रवृत्तावपि 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणप्रवृत्तेरव्याहतत्वात् । अत्राकार-
विधानेन सिद्धे गुणग्रहणं 'तितीर्षन्' तितिराण, इत्यत्र "ऋच्छत्यृताम्" इत्यस्येग्लक्षणत्वेन "क्ङिति च"
इति निषेधाय । कसोः कित्त्वसामर्थ्यान्निषेधविषयस्यापि तस्य गुणस्य निषेधाङ्गीकारात् ।

? No, it's र्on top of something? Wait, could it be: परोऽयं कित्स्यात्? NO, look at the sutra: श्र्युकः किति(7.2.11). What is 7.2.11? In Ashtadhyayi: 7.2.10:एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.11:श्र्युकः किति 7.2.12:सनि ग्रहगुहोश्च 7.2.13:कृत्यचः Wait! In 7.2.11, "श्र्युकः किति": Does it mean इट्-निषेध? Yes!नेड्वसि कृतः(7.2.8) ->न(7.2.8),इट्` (7.2.8).
So 7.2.11 means: श्रिञः उकश्च परस्य कितो वलादेरार्धधातुकस्य इण् न स्यात्!
"श्रिञ एकाच उगन्ताच्च परस्य कितो विहितस्येटो निषेधः स्यात्" or something like that!
Wait, in Siddhanta Kaumudi, what is the EXACT text for 7.2.11?
Let's

An exact, line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta Kaumudī (Tiṅante Bhvādiprakaraṇam) into Devanagari Markdown:

स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु । ७।२।७२ ॥ एभ्यः सिच इड् स्यात्परस्मैपदेषु ॥ असावीत् ।
पूर्वोत्तगभ्यां त्रिड्भ्यां साहचर्यात्सुनोतेरेव ग्रहणमिति पक्षे असौषीत् ॥ ४० ॥ श्रु श्रवणे ॥
श्रुवः शृ च॑ ।३।१।७४ ॥ श्रुवः शृ इत्यादेशः स्यात् श्नुप्रत्ययश्च शब्विषये । शपो-
पवादः ॥ ओर्द्वित्त्वाद्भातोर्गुणो न । शृणोति । शृणुतः ॥ हुश्नुवोः सार्वधातुके
।६।४।८७ ॥ जुहोतेः श्नुप्रत्ययान्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य चासंयोगपूर्ववर्णस्य यण् स्यादजादौ
सार्वधातुके । उवङोऽपवादः ॥ शृण्वन्ति । शृणोमि । शृण्वः । शृणुवः । शृण्मः शृणुमः ।

(repha)? No, an inverted crescent? A candrabindu ँ!
Wait, why is there a candrabindu? Could it be a footnote number?
Footnotes on this page are:
१ (line 15)
२ (line 16)
३ (line 18)
४ (line 20)
५ (line 22)
६ (line 30)
७ (line 32)
Wait, is there an ८? No, footnote 7 is the last one!
Wait, could that mark be an editorial correction mark or an avagraha/candrabindu?
Wait, look at line 9: ऊर्वतुः - wait, in line 9, over ऊवतुः there is ALSO a mark that looks like ँ or र्!
Wait! Look at line 9 again:
॥ ऊ[something]तुः ।
Wait, what was that mark in line 9?
In line 9, between ऊ and तुः, there is व with a mark on top: र् and ँ?
Wait, why would BOTH line 9 and line 33 have that same mark?
Wait, is it a printing defect, or a specific sign?
Wait, look at line 9: ऊवँतुः? No! Look at line 9

् वा" ?????
OH WOW! Look at 3.1.58:
"जॄस्तम्भोश्च्छन्दसि"? No:
Wait, look at Panini 3.1.something:
Wait, let's check Ashtadhyayi 3.1:
3.1.53 लिपिसिचिह्वश्च
3.1.54 आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्
3.1.55 पुषादिद्युताद्य्लदितः परस्मैपदेषु
3.1.56 सृतिशास्त्यर्तिभ्यश्च
3.1.57 इरितो वा
3.1.58 ?
Wait, what is 3.1.58?
Could 3.1.58 be:
Wait, is 3.1.58 in Ashtadhyayi:
"निश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ्" is 3.1.48!
What are 3.1.58, 59...?
Wait:
53 लिपिसिचिह्वश्च
54 आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्
55 पुषादिद्युताद्य्लदितः परस्मैपदेषु
56 सृतिशास्त्यर्तिभ्यश्च
57 इरितो वा
58 ... wait! Is there a vartika on 3.1.something:
"जॄ

तिङन्तेऽदादिप्रकरणम् । (३१७)
अश्वन् । ‘विभाषा श्वेट्शव्योरिति चङ् । इयङ् । अशिश्वियत् । ‘ह्यन्तेति न वृद्धिः ।
अश्वयीत् ॥ २ ॥ वृतू ॥ यजादयो वृत्ताः । भ्वादिरस्वाकृतिगणः । तेन चुलुम्पाती-
त्यादिसंग्रहः ॥ ॥
इति भ्वादिप्रकरणम् ।
अथादादिप्रकरणम् ।
²ऋतेरीयङ् । ३।१।२९ ॥ ऋतिः सौत्रः, तस्मादीयङ् स्यात्स्वार्थे ॥ जुगुप्सायामयं
धातुरिति बहवः । कृपायां चेत्येके³ । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । ऋतीयते । ऋतीयाञ्चक्रे ।
आर्धधातुकविवक्षायां तु । आयादय आर्धधातुके वेतीयङ्भावे । शेषात्कर्तरीति परस्मैपदम् ।
आनर्त । अर्तिष्यति । आर्तीत् ॥ १ ॥ अद् भक्षणे । द्वौ परस्मैपदिनौ ॥ अदि-
प्रभृतिभ्यः शपः । २।४।७२ ॥ लुक् स्यात् ॥ अत्ति । अत्तः । अदन्ति ॥ लिट्य-
न्यतरस्याम् । २।४।४० ॥ अदो घस्ऌ वा स्याल्लिटि ॥ जघास । ‘गमहनत्युपधालोपः ।
तस्य चर्विधिं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधाद्धस्य चर्त्वम् । ‘शासिवसीति षत्वम् । जक्षतुः । जक्षुः ।
वसस्तासावभावान्नित्यमिड् । जघसिथ । आद । आदतुः । इडत्यर्तीति नित्यमिट् ।
आदिथ । अत्ता । अत्स्यति ॥ हुझल्भ्यो हेर्धिः⁴ । ६।४।१०१ ॥ होर्झलन्तेभ्यश्च हेर्धिः
स्यात् ॥ अद्धि । अत्तात्⁵ । अदानि ॥ अदः सर्वेषाम् । ७।३।१०० ॥ अदः परस्या-
पृक्तसार्वधातुकस्य अडागमः स्यात्सर्वमतेन ॥ आदत् । आत्ताम् । आदन् । आदः । आ-
त्तम् । आत्त । आदम् । आद्ध्व । आद्म । अद्यात् । अद्याताम् । अद्युः । अद्यास्ताम् ।
अद्यासुः ॥ लुङ्सनोर्घस्ऌ । २ । ४ । ३७ ॥ अदो घस्ऌ स्यात् लुङि सनि च ॥ लृदि-
त्त्वात्त्वङ् । अघसत् ॥ २ ॥ हन हिंसागत्योः । प्रणिहन्ति ॥ अनुदात्तोपदेशवन-
तितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति । ६ । ४ । ३७ ॥ अनुनासिकेति
१ अश्वयीदिति । नन्वत्र परस्मैपदसिज्निमित्तकत्वेन वृद्धेर्बहिरङ्गत्वात्, सिज्मात्रापेक्षत्वेनाऽन्तरङ्गे गुणे
कृते इगन्तत्वाभावाद् वृद्धयप्राप्त्याऽयादेशे यान्तत्वादेव हलन्तलक्षणाया वृद्धेर्निषेधे सिद्धे किं “ह्यन्त” इत्यत्र
णिचि ग्रहणेनेति चेन्न, सिचि वृद्धेर्येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽन्तरङ्गापवादत्वादिति संक्षेपः । येन नाप्राप्तिन्यायमूलक एव
“न सिच्यन्तरङ्गमस्ति” इत्युद्घोषः ॥ इति भ्वादयः ॥ २ “ऋतेरीयङ्” इति । “ऋतेश्छंः” इत्येवं
न्यासे ड्यप्रत्यये “अकृतसार्व-” इति दीर्घेण सिद्धे ईयङ्करणात् तान्तोऽयं धातुर्नत्विकारान्तः । “ऋतेश्छङ्”
इत्येवं न्यासे छङ्प्रत्यये “आयनेय्-” इत्यादीयादेशेन सिद्धौ ईयङ्विधिः-“धातुविहितानामायन्नादयो न भवन्ति”
इति ज्ञापयतीति दाक्षिणात्याः ॥ ३ इत्येके इति । “ऋतीयते स्याद् घृणयोः” इति कोशादर्थद्वयमपि ।
‘घृणयोः’ इत्यस्य ‘जुगुप्साकरुणयोः’ इत्यर्थः ॥ ४ हुझल्भ्य इति । “हुझल्भ्यः परस्य निर्दिश्यमानस्य हेर्धिः
स्यात्” इति सूत्रार्थः । तेन “रुद्धिहि” इत्यादौ न दोषः ॥ ५ अत्तादिति । धित्वात् परत्वात् तातङि स्थानि-
वत्त्वेन पुनर्धित्वं तु न, “सकृद्गतौ” इति न्यायात् ॥ नचासम्भवद्रूपविरोधाभावात् कथं परत्वेन व्यवस्थेति
वाच्यम्, युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्वनिमित्तानन्तर्याभावरूपासम्भवसत्त्वात् । तादृशासम्भव एव च विप्रतिषेधशास्त्रप्रवृत्त्युप-
योगी । स्थानिवत्त्वं तु कार्यप्रवृत्त्युत्तरं न प्रवृत्तिकाले इति युगपद्संभवः स्पष्ट एवेति दिक् ॥ इति शब्दरत्नकृत्॥

लुप्तषष्टीकं वनतीतरेषां विशेषणम् । अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ क्विति
परे ॥ यमि रमि नमि गमि हनि मन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः । तनु षण क्षणु क्षिणु ऋण तृणु
घृणु वनु मनु तनोत्यादयः ॥ हतः । घ्नन्ति ॥ वमोर्वा । ८ । ४ । २३ ॥ उपसर्गस्था-
न्निमित्तात्परस्य हन्तेर्नस्य णो वा स्याद्वमयोः परयोः ॥ प्रहण्मि । प्रहन्मि । प्रहण्वः । प्रहन्वः ।
‘हो हन्तेरिति कुत्वम् । जघान । जघ्नतुः । जघ्नुः ॥ अभ्यासाच्च । ७ । ३ । ५५ ॥
अभ्यासात्परस्य हन्तेर्हस्य कुत्वं स्यात् ॥ जघनिथ । जघन्थ । हन्ता । ‘ऋद्धनोरितीट् ।
हनिष्यति । हन्तु । हतात् । घ्नन्तु ॥ हन्तेर्जः । ६ । ४ । ३६ ॥ हौ परे ॥ आभीयतया
जस्यासिद्धत्वाद्धेर्न लुक् । जहि । हनानि । हनाव ।