वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

आमेतः । ३।४।९० ॥ लोट् एकारस्याम् स्यात् ॥ एधताम् ॥ एधेताम् । एधन्ताम् ॥
सवाभ्यां वामौ ।३।४।९१ ॥ सवाभ्यां परस्य लोडेतः क्रमाद् अम् एतौ स्तः ॥ एधस्व ।
एधेथाम् । एधध्वम् ॥ एत ऐ । ३।४।९३ ॥ लोडोत्तमस्य एत ऐ स्यात् । आमोऽपवादः ॥
एधै । एधावहै । एधामहै ॥ आडजादीनाम् । ६।४।१०२ ॥ अजादीनामाट् स्याल्लुङा-
दिषु । अटोऽपवादः ॥ आटश्च ॥ ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्त ॥ ऐधथाः । ऐधेथाम् । ऐध-
ध्वम् ॥ ऐधे । ऐधावहि । ऐधामहि ॥ लिङः सीयुट् । ३।४।१०२॥ सलोपः । एधेत । एधे-
याताम् ॥ झस्य रन् । ३।४।१०५ ॥ लिङो झस्य रन् स्यात् ॥ एधेरन् ॥ एधेथाः । एधेया-
थाम् । एधध्वम् ॥ इटोऽत् । ३।४।१०६ ॥ लिडादेशस्येटोऽत्स्यात् ॥ एधेय । एधेवहि ।
एधेमहि ॥ आशीर्लिङि आर्धधातुकत्वात् लिङः सलोपो न । सीयुट्सुटोः प्रत्ययावयवत्वात्षत्वम् ।
एधिषीष्ट । एधिषीयास्ताम् । एधिषीरन् ॥ एधिषीष्ठाः । एधिषीयास्थाम् । एधिषीध्वम् ॥ एधि-
षीय । एधिषीवहि । एधिषीमहि ॥ ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् ॥ आत्मनेपदेष्वनतः । ७।१।५ ॥
अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु झस्य अत् इत्यादेशः स्यात् ॥ ऐधिषत ॥ ऐधिष्ठाः । ऐधिषाथाम् ।
इणः षीध्वंलुङ्लिटां धोऽङ्गात् ॥ ऐधिढ्वम् ॥ [ इङ्ङिन एव इणिह गृह्यते इति मते तुँ ऐधि-
ध्वम् । ] ढधयोर्वस्य मस्य च द्वित्वविकल्पात्षोडश रूपाणि । ऐधिषि । ऐधिष्वहि । ऐधि-
ष्महि ॥ ऐधिष्यत । ऐधिष्येताम् । ऐधिष्यन्त ॥ ऐधिष्यथाः । ऐधिष्येथाम् । ऐधिष्यध्वम् ॥
ऐधिष्ये । ऐधिष्यावहि । ऐधिष्यामहि ॥ उदात्तत्वाद्वलादेरिट् ॥ प्रसँङ्गादनुदात्ताः संगृह्यन्ते ॥

१ एधिषीध्वमिति । इटो ध्वंशब्दभक्ततयाङ्गस्येणन्तत्वाभावेन मूर्धन्याभावः । २ ऐधिढ्वमिति ।
“ऐध् इँस् ध्वम्” इत्यत्र ध्वमो लुङो वा प्रत्ययस्य एधधातोर्विहितत्वेन एधादिसमुदायः “ऐधिस्”
इति ध्वमि प्रत्यये परे अङ्गसंज्ञको जात इति “धि च” इति सलोपोत्तरमेकदेशविकृतन्यायेन “ऐधि”
इति भागस्याङ्गत्वं वर्तत एवेति ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ वेदाङ्गप्रकाशकर्त्रा (दयानन्देन) तु “सलो-
पस्य स्थानिवत्त्वेनाङ्गस्येणन्तत्वव्याघातान्नात्र ढत्वप्राप्तिः”—इत्युक्तम् । तत्तु व्याकरणरहस्यानभिज्ञत्वसूचकम्,
“स्थानिवत्” इति सूत्रेण स्थानिवद्भावविषये आदेशप्रयुक्तवारणे तु “नायकः” इत्यादावायाद्यादे-
शानुपपत्तिरिति भूयानुपप्लवः स्यात् । तस्मादत्र स्थानिवद्भावेनापि आदेशप्रयुक्तकार्यस्यावारणाद् इणन्तत्वनि-
मित्तं ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ इति दाधिमथाः ॥ ३ इति मते त्विति । “विभाषेटः”
इत्युत्तरसूत्रे इणः परस्येटो ग्रहणेन तत्रानुवर्तमानम् “इण्” इति पदमवश्यमिडतिरिक्तपरमिति स्वीकार्यमिति
“इणः षीध्वम्” इति पूर्वसूत्रेऽपि तथैव युक्तमिति तेषां भावः ॥ अत्रारुचिबीजं तु भाष्येऽस्यादर्शनम् ।
सूत्रान्तरस्थेन गोबलीवर्दन्यायग्रहणे च न दृढतरं मानम् । एतच्च तुना सूचितम् ॥ ४ षोडश रूपा-
णीति । मतभेदेन ढत्वधत्वयोर्विकल्पाद् द्वे रूपे । उभयत्रापि “अनचि च” इति ढकारधकारयोर्द्वित्वे च-
त्वारि रूपाणि । चतुर्ष्वपि “मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठी” इति पक्षे “यणो मयो द्वे वाच्ये” इति
वार्तिकेन वकारस्य द्वित्वे अष्टौ रूपाणि । अष्टास्वपि “अनचि च” इति मकारस्य द्वित्वे उक्ता संख्येति भावः॥
५ प्रसङ्गादिति । प्रसङ्गत्वं चाऽनन्तराभिधानप्रयोजकशिष्यजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वम् ॥ संगृह्यन्ते
इति । मयेति शेषः । संग्रहत्वं नाम भिन्नस्थलीयवस्तुजातानामेकत्र करणम् ॥

( २६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
ऊद्दृदन्तैर्यौति-रु-क्ष्णु,-शीङ्-स्नु-नु-क्षु-श्वि-डीङ्-श्रिभिः ॥
वृङ्-वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ १ ॥
शक्लृ-पच्-मुच्-रिच्-वच्-विच्-सिच्-प्रच्छि-त्यज्-णिजिर्-भजः ॥
भञ्ज्-भुज्-भ्रस्ज्-मस्जि-यज्-युज्-रुज्,-रुञ्ज्-विजिर्-स्वञ्जि-सञ्ज्-सृजः ॥ २ ॥
अद्-क्षुद्-खिद्-छिद्-तुदि-नुदः, पद्य-भिद्-विद्यति-र्विन्दद् ॥
शद्-सदी स्विद्यति स्कन्दि-हर्दी, क्रुध् क्षुधि-बुध्यती ॥ ३ ॥
बन्धि-र्युधि-रुधीराधि,-व्यध्-शुधः साधि--सिध्यती ॥
मन्य-हन्नाप्-क्षिप-छुपि-तप्,-तिप-स्तृप्यति-दृप्यती ॥ ४ ॥
लिप्-लुप्-वप्-शप्-स्वप्-सृपि-यम्-रम्-लभ् गम्-नम्-यमो रमिः ॥
कृशि-दंशि-दिशी दृश-मृश,-रिशू-रुश-लिश-विशू-स्पृशः कृषिः ॥ ५ ॥
विषू-तुष्-द्विष्-दुष्-पुष्य-पिष्-विषू,-शिष्-शुष्-श्लिष्यतयो घसिः ॥
वसति-र्दह्-दिहि-दुहो, नह्-मिह्-रुह्-लिह् वहिस्तथा ॥ ६ ॥
अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् ॥
तुदादौ मतभेदेन स्थितौ यौ च चुरादिषु ॥ ७ ॥
तृप्-दृपी तौ वारयितुं श्यना निर्देश आदृतः ॥
किं च ॥
स्विद्यपद्यौ सिध्यबुध्यौ मन्यपुष्यश्लिषः श्यना ॥ ८ ॥
वसिः शपा लुका यौतिर्निर्दिष्टोऽन्यनिवृत्तये ॥
णिजिर् विजिर् शक्ल इति, सानुबन्धा अमी तथा ॥ ९ ॥
१ ऊद्दृदन्तैरिति। अजन्तेषु = अच् अन्ते=अवसाने, येषान्ते अजन्तास्तेषु, एकाचो धातवः, एकोऽच्
येषु तादृशा धातवः, निहताः=अनुदात्ताः, स्मृताः = कथिताः । नन्वेवं भूतप्रभृतीनामप्यनुदात्तत्वापत्तिरित्यत
आह-ऊद्दृदन्तैरिति ॥ युप्रभृतीनामनुदात्तत्वनिरासायाह-यौतीत्यादि । यौत्यादिभिर्विनेत्यर्थः ॥ वृङ्-वृञो-
स्तर्ह्यनुदात्तत्वापत्तिरत आह-वृङ्-वृञ्भ्याञ्च विनेति । कारिकोक्ताः सर्वे सेट्:, अन्ये एकाचोऽनुदात्ता इति
भावः ॥ २ एवमजन्तेषु व्यवस्थां विधाय हलन्तेषु व्यवस्थां चिकीर्षुः कादिक्रमेण हलन्तान् धातून् निर्दिशति-
“शक्लृ” इत्यादिना “वहिस्तथा” इत्यन्तेन ॥ ३ उपसंहरति-अनुदात्ता इति । हलन्तेषु धातुषु
अनुदात्ता धातवो द्व्यधिकं शतम्, बोध्या इति शेषः ॥ ४ ननु यान्तेषु “तृप्यतिदृप्यती” इति श्यना निर्दे-
शेन किम्, इतरव्यावर्त्याभावादिति शङ्कायामाह-तुदादाविति । यौ तृप्दृपी तुदादौ चुरादिषु च मतभेदेन
स्थितौ, तौ = तृप्दृपी, वारयितुम् = निषेधयितुम्, श्यना निर्देश आदृत इत्यन्वयः ॥ तृप्दृपी मतभेदेन स्थितौ,
चुरादौ तु दृपिर्मतभेदेन स्थित इति विवेकः ॥ ५ अन्येषामपि तत्तद्विकरणनिर्देशस्य प्रयोजनं निर्दिशन्नाह-
किं च-स्विद्यपद्याविति । स्विद्यपद्यौ श्यना निर्दिष्टौ, “अन्यनिवृत्तये” इत्यस्य प्रत्येकं सम्बन्धः ।
सिध्यबुध्यौ श्यना निर्दिष्टौ, मन्यपुष्यश्लिषः श्यना निर्दिष्टाः, वसिः शपा निर्दिष्टः, यौतिर्लुका निर्दिष्टः ॥
कस्यै सिद्धये ? अन्यनिवृत्तये । अन्येषां व्यावृत्तये ॥ “णिजिर् विजिर् शक्लृ” अमी त्रयः सानुबन्धा
अनुबन्धयुक्ताः पठिताः, किमर्थं तत्राह-तथेति । अन्यनिवृत्तये इत्यर्थः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६७ )
विन्दतिंश्चान्द्रदौर्गादेरिष्टो भाष्येऽपि दृश्यते ।
व्याघ्रभूत्यादयस्त्वेनं नेह पेठुरिति स्थितम् ॥ १० ॥
रञ्जि-मस्जी अदि-पदी, तुद् श्रुञ् शुषि--पुषी शिषिः ॥
भाष्यानुक्ता नवेहोक्ता व्याघ्रभूत्यादिसंमतेः ॥ ११ ॥
स्पर्ध संघर्षे । संघर्षः पराभिभवेच्छा । धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः । स्पर्धते ॥ शर्पूर्वाः
खयः । ७।४।६१ ॥ अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते । हलादिः शेष इत्यस्यापवादः ।
पस्पर्धे । स्पर्धिता । स्पर्धिष्यते । स्पर्धताम् । अस्पर्धत । स्पर्धेत । स्पर्धिषीष्ट । अस्पर्धिष्ट ।
अस्पर्धिष्यत ॥ ३ ॥ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । गाधते । जगाधे ॥ ४ ॥ बाधृ लोडने ।
लोडनं प्रतिघातः । बाधते ॥ ५ ॥ र्नाथृ नाथृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु ॥ आशिषि नाथ
इति वाच्यम् * ॥ अंश्याशिष्येवात्मनेपदं स्यात् ॥ नाथते । अन्यत्र नाथति ॥ ६ ॥
नाधते ॥ ७ ॥ दध धारणे । दधते ॥ अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि । ६।४।१२० ॥
लिङ्निमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तहल्मध्यस्थस्याकारस्य एकारः स्यादभ्या-
सलोपश्च किति लिटि ॥ थलि च सेटि । ६।४।१२१ ॥ प्रागुक्तं स्यात् ॥ आंदेशश्चेह वैरू-
१ विन्दतिरिति । चान्द्रदौर्गादेः ( मते इति शेषः ) विन्दतिः = विद्लृ लाभे इति धातुः, इष्टः=अभीष्टः,
अनिट्त्वेनेति शेषः ॥ भाष्येऽपि दृश्यते = अवलोक्यते ॥ कोऽन्यथा ब्रवीति येनैवमुच्यते 'चान्द्रदौर्गादे-
रीति, तत्राह-व्याघ्रभूत्यादयस्त्विति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकोऽरुचौ वा । व्याघ्रभूत्यादयस्तु एनम् =
विन्दतिधातुम्, इह = अनिट्कारिकायाम्, न पेठुः = न पठितवन्तः ॥ इति स्थितम्, तेषां ग्रन्थे इति शेषः॥
२ “रञ्जि” इत्यादि । रञ्जिप्रभृतयो नव धातवो भाष्यानुक्ताः = भाष्ये न कथिताः ॥ ननु भाष्यानु-
कस्य साधुताया नियामकत्वाभावात् कथमहि त्वया ते नव पठिता इति चेत्, तत्राह-इहेति । व्याघ्रभूत्या-
दिसम्मतेः, इह = अनिट्कारिकायाम्, उक्ताः = कथिताः, मयेति शेषः ॥ ३ अकर्मक इति । “देवदत्तो
यज्ञदत्तं स्पर्धते” इत्यत्र स्पर्धापूर्वके शब्देने वृत्तिर्बोद्ध्या ॥ ४ शर्पूर्वा इति । अत्र “आदिः” इत्यनुवर्तते ।
“शेषः” इति च, शर् चात्र धातवादिभूत एव गृह्यते । तेन “वव्रश्च” इत्यत्र चस्य न शेषः ॥
५ गाधृ इति । ऋकारः “अजगाधत्” इत्यत्र “नाग्लोपि” इति निषेधार्थः ॥ एवं सर्वत्रोन्नेयम् ।
स्थापना तत्स्थापनं वा प्रतिष्ठा । लब्धुमिच्छा लिप्सा । एकत्र स्थापनं सन्दर्भो वा ग्रन्थः । तत्राद्येऽक-
र्मकः । इतरयोः सकर्मकः ॥ ६ "नाथू नाधू" इति । “उपतापो रोगः” इति वृत्तौ । “उपघात” इति
तरङ्गिण्याम् । थान्तस्य नाथतेर्धान्तकाण्डे पाठोऽर्थसाम्यात् ॥ ७ अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धे नियमार्थं वार्तिक-
मित्याह-आशिष्येवेति ॥ ८ एकशब्दोऽसहायवाची, द्विवचनान्तेन समासः । द्वयोरेव मध्यसंभवादि-
त्याह-असंयुक्तोत्यादि । ‘नेमिथ’ सेहे, चकणतुरित्यत्रानुपपत्त्यापत्तिपरिहाराय “लिटि” इत्यावर्तते । तत्रै-
कमादेशविशेषणम्, एकदेशान्वयेऽपि सौत्रत्वाद् वृत्तिस्तदाह-लिङ्निमित्तेति । ‘तन्निमित्तादेशादिभिन्नम्’
इत्यर्थः । द्वितीये ‘गमहन्-’ इत्यतोऽनुवृत्ते ‘क्तिति’ इत्यन्वितेपि लिटः कित्त्वमेव संभवतीत्याशयेनाह-
किति लिटीति ॥ ९ ननु “देधे” इत्यादौ अभ्यासादेर्दकारस्य जश्त्वेन “प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः”
इत्युक्तत्वाद् दत्वेऽनादेशादित्वाभावेनैत्त्वाभ्यासलोपौ न स्याताम् ॥ नच “पूर्वत्रासिद्धम्” इत्यनेन “अभ्यासे
चर्च” इत्यस्य “अत एकहल्मध्ये” इति सूत्रं प्रत्यसिद्धत्वप्रतिपादनेनैत्त्वाभ्यासलोपौ स्त एवेति वाच्यम्,
“तृफलभजत्रपश्च” इत्यत्र फलभजग्रहणेन एत्त्वविधिं प्रति तत्सूत्रस्य सिद्धत्वज्ञापनात्, इति शङ्कायामाह-
आदेशश्चेहेति ॥ तत्र ज्ञापकमाह-शसिदयोरिति । यद्यत्र सामान्यतो ग्रहणं पाणिनेरभिमतम

प्यसंपादक एवाश्रीयते । शसिदद्योः प्रतिषेधवचनाज्ज्ञापकात् । तेन प्रकृतिजश्वरां तेषु सत्स्वपि
एत्वाभ्यासलोपौ स्त एव । देथे । देथाते । देथिरे ॥ अतः किम् ? दिदिवतुः ॥ तपरः किम् ?
ररासे ॥ एकेत्यादि किम् ? तत्सरतुः ॥ अनादेशादेः किम् ? चकणतुः ॥ लिटा आदेशविशे-
षणादिह स्यादेव । नेमिथ । सेहे ॥ ८ ॥ स्कुदि आप्रवणे । आप्रवणमुत्प्लवनमुद्धरणं च ॥
इदितो नुम् धातोः । ७ । १ । ५८ ॥ स्कुन्दते । चुस्कुन्दे ॥ ९ ॥ श्विदि श्वैत्ये । अकर्मकः ।
श्विन्दते । शिश्विन्दे ॥ १० ॥ वदि अभिवादनस्तुत्योः । वन्दते । ववन्दे ॥ ११ ॥ भदि कल्याणे
सुखे च । भन्दते । बभन्दे ॥ १२ ॥ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । मन्दते ।
ममन्दे ॥ १३ ॥ स्पदि किंचिच्चलने । स्पन्दते । पस्पन्दे ॥ १४ ॥ क्लिदि परिदेवने ।
शोक इत्यर्थः । सकर्मकः । क्लिन्दते चैत्रम् । चिक्किन्दे ॥ १५ ॥ मुद हर्षे । मोदते ॥ १६ ॥
दद दाने । ददते ॥ न शसददवादिगुणानाम् । ६ । ४ । १२६ ॥ शसेर्ददेर्वकारादीनां
गुणशब्देन भावितस्य च योऽकारस्तस्य एत्वाभ्यासलोपौ न ॥ दददे । दददाते । दद-
दिरे ॥ १७ ॥ ष्वद स्वर्द आस्वादने । अयमनुभवे सकर्मकः । रुचावकर्मकः ॥ धा-
-तदा शसिदद्योरपि “अभ्यासे चर्च” इति चर्त्वेनादेशादित्वादेवैत्वाभ्यासलोपौ नैव भविष्यत इति शसिद-
द्योर्ग्रहणं नाकरिष्यदिति भावः ॥ तथा च वार्तिकम्- "प्रथमतृतीयादीनामादेशादित्वादेत्त्वाभावः"
इति शङ्कायाम् “नवा शसिदद्योः प्रतिषेधो ज्ञापको रूपाभेदे एत्वविज्ञानस्य" इति । शसि
दद्योः' इति द्विवचनेन "अभ्यासे चर्च" इत्यत्र "झशां जशः खरां चरः" इत्येव पाठो युक्तः,
अत एव “प्रकृतिचरां प्रकृतिचरः" इत्येवं भाष्योक्तमत्राप्यग्रे वक्ष्यमाणं स्थानिषु चर्दोषोपादानं सङ्गच्छते ।
"खयां चरः" इति पाठे तु शस्धातोर्ज्ञापकत्वकथनमसङ्गतं स्यादिति विभावयन्तु सुधियः ॥
१ एकेत्यादि किमिति । "आतः" इत्यादौ "हल्मध्ये" इत्येतावतापि वारणसम्भवादिति प्रश्नः ॥
२ अनादेशादेः किमिति । ननु तद्ग्रहणाभावे “फेलुः-भेजुः” इत्यादावप्यनेनैवैत्वाभ्यासलोपयोः सिद्धयोः
"तृफलभजत्रपश्च"इति सूत्रे फलभजग्रहणस्य 'आदेशादेर्यद्येत्वाभ्यासलोपौ तर्हि फलिभज्योरेव'
इति नियमेन "चकणतुः" इत्यादौ दोषाभावात् तद्ग्रहणं निष्फलमेवेति चेन्न, सति तथा नियमे "नेमिथ,
सेहे" इत्यादावप्येत्वाभ्यासलोपानुत्पत्तेः ॥ ३ उत्प्लवनम्-उत्प्लुत्य गमनम्॥ ४ इदित इति । इदित इति
कर्मधारयेण धातोर्विशेषणम्, तेन "इदिदन्तस्य धातोर्नुम् स्यात्" इति सूत्रार्थान्न चक्षिङ्गादौ न दोषः ॥
५ अकर्मक इति । श्विन्दते इत्यस्य "श्वेतो भवति" इति विवरणात् ॥ ६ अभिवादनम् = नतिः,
तत्पूर्वकमाशिषां वाचनं च ॥ ७ कल्याणम् = मङ्गलम् ॥ सुखम् = आत्मगुणः ॥ ८ मोदः = हर्षः मदः =
गर्वः । स्वप्नः = आलस्यम् । गतिः-गमनम् । यत्रानेकेऽर्था निर्दिष्टास्तत्र गतिशब्देन गमनरूपस्यैकस्यैवा-
र्थस्य बोधः "वेणू गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु" इत्यत्र गतेः पृथक् ज्ञानग्रहणात् । यत्र । त्वेक
एव गतिशब्द उपात्तो यथा 'षिध गत्याम्' इति, तत्र ज्ञानगमनप्राप्तिरूपाणां त्रयाणां बोध इति बोध्यम् ॥ स्तुति-
गतिभ्यामन्यत्राकर्मकः ॥ ९ स्पदि इति । चलनम् = कम्पनम् । अकर्मकः ॥ १० दद दाने इति ।
स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वोत्पादनं दानम् ॥ ११ "न शस" इति । गुणशब्दोऽत्र नादेङ्मात्रपरः,
शसिददिग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः ॥ व्यपदेशिवद्भावेन गुणावयवत्वसंभवात् । अतो गुणशब्देन भावितपरः स इति
व्याचष्टे-गुणशब्देनेति ॥ १२ आस्वादनम् = अनुभवः, रुचिश्च । सकर्मक इति । 'खदन्ति देवा
उपानि हव्येति दर्शनात् । छान्दसं परस्मैपदम् ॥ अकर्मक इति । 'अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः
सुगन्धिः स्वदते तुषारः" इति श्रीहर्षप्रयोगे तथादर्शनात् । "अयम्" इति प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ।
अन्यथा "इमौ" इति वक्तव्यं स्यात् ॥

(de)?
Wait, look at the characters:
"चुकूर्दे" -> wait, there is no space between चु and कू.
After 'कू', what is that glyph?
It looks like 'र्दे'! But wait, is there a danda after it, or is it just "॥ २१ ॥"?
Wait, look:
"चुकूर्दे ॥ २१ ॥"
Wait, why did I see "चुकू । २१ ॥" earlier?
Ah, look at the double danda:
It has two vertical bars: "॥ २१ ॥".
Before the double danda, is there a letter?
Wait, look at: "कूर्दते । चुकू"
Wait! Let me zoom in to 500% on line 5:
"कूर्दते । चुकू"
Wait, after 'कू':
There is: a letter? No!
Wait! Look:
कूर्दते (kūrdate)
। (danda)
चुकू (chukū) - wait, is it चुकू or चुकूदे or चुकू ?
Wait! There is a 'र्' over 'कू'? Yes, 'कूर्'! But it's 'चुकू' with a repha: 'चुकूर्'?
Wait, look at 'कूर्दते' right before it:
क, ू, र्, द, त, े = कूर्दते
Then: ।
Then: च, ु = चु

( २७० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
।७।२।३ ॥वदेर्व्रजेर्हलन्तस्य चाङ्गस्याचः स्थाने वृद्धिः स्यात्सिचि परस्मैपदेषु ॥ इति प्राप्ते-॥
नेटि ।७।२।४ ॥ इडादौ सिचि प्रागुक्तं न स्यात्॥ मा भवानतीत् । अतिष्टाम् । अतिषुः
॥ १ ॥ चिती संज्ञाने । चेतति । चिचेत । अचेतीत् । अचेतिष्टाम् । अचेतिषुः ॥ २ ॥
च्युतिर् आसेचने । आसेचनमार्द्रीकरणम् । आदीषदर्थेभिव्याप्तौ च । इरँ इत्संज्ञा
वाच्या * ॥ च्योतति । चुच्योत ॥ इरितो वा । ३।१।५७ ॥ इरितो धातोश्च्लेरङ् वा
स्यात्परस्मैपदे परे । अच्युतत् । अच्योतीत् ॥ ३ श्च्युतिर् क्षरणे । श्च्योतति । चुश्च्योत ।
अश्च्युतत् । अश्च्योतीत् ॥ ४ ॥ यकाररहितोऽप्ययम् । श्चोतति ॥ ५ ॥ मन्थ विलोडने ।
विलोडनं प्रतिघातः । मन्थति । ममन्थ । यासुटः 'किदाशिषीति कित्त्वाद् 'अनिदितामिति न-
लोपः-मथ्यात् ॥ ६ ॥ कुथि पुथि लुथि मथि हिंसासंक्लेशनयोः । इदित्त्वान्नलोपो न ।
कुन्ध्यात् । मन्ध्यात् ॥ १० ॥ षिधु गत्याम् । सेधति । सिषेध । सेधिता । असे-
धीत् । सात्पदाद्योरिति निषेधे प्राप्ते-॥ उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभ-
तिस्थासेनयसेधसिचसञ्जस्वञ्जाम् । ८।३।६५ ॥ उपसर्गात्स्थानिमित्तादेषां सस्य षः
स्यात् ॥ सदिरप्रतेः।८।३।६६ ॥ प्रतिभिन्नादुपसर्गात्सदेः सस्य षः स्यात् ॥ स्तन्भेः ।
८।३।६७ ॥ स्तन्भेः सौत्रस्य सस्य षः स्यात् ॥ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ किंच-अप्रतेरिति
नानुवर्तते । 'बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः' ॥ अवाच्चालम्बनाविदूर्ययोः ।८।३।६८ ॥
अवात्स्तन्भेरेतयोरर्थयोः षत्वं स्यात् ॥ वेश्च स्वनो भोजने ।८।३।६९ ॥ व्यवाभ्यां
स्वनतेः सस्य षः स्याद्भोजने ॥ परिनिविभ्यः सेवसितसयसिधुसहसुटुस्तुस्व-
ञ्जाम् ।८।३।७० ॥ परिनिविभ्यः परेषांमेषां सस्य षः स्यात् । निषेधति ॥ प्राक्सिता-
दड्व्यवायेऽपि ।८।३।६३ ॥ सेवसितेत्यत्र सितशब्दात्प्राग् ये सुनोत्यादयस्तेषामड्व्यवा-
येऽपि षत्वं स्यात् ॥ न्यषेधत् । न्यषेधीत् । न्यषेधिष्यत् ॥ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य ।
८।३।६४ ॥ प्राक् सितात् स्थादिष्वभ्यासेन व्यवायेऽपि षत्वं स्यात् ॥ एषामेव
चाभ्यासस्य न तु सुनोत्यादीनाम् ॥ निषिषेध । निषिषिधतुः ॥ सेधतेर्गतौ ।८।३।
११३ ॥ गत्यर्थस्य सेधतेः षत्वं न स्यात् ॥ गङ्गाँ विसेधति ॥ ११ ॥ षिधू शास्त्रे
१ चिती इति । संज्ञानं चैतन्यम् ॥ २ इकारस्य "उपदेशेऽजनुनासिकः" इतीत्त्वे, रेफस्य
"हलन्त्यम्" इतीत्त्वे च "इदितः" इति नुमापत्तिरित्यभिमानेन वार्तिककृदाह-इर इति । इदिदन्तस्य
धातोरेरित्संज्ञेत्यर्थस्य पूर्वमुक्तत्वेन नुमोऽप्राप्तौ विफल एव वार्तिककृतः प्रयास इत्यभिमानपदेन सूचितम् ॥
३ इति निषेधे प्राप्ते इति । उपलक्षणमिदम्, "अवष्टभ्नाति" इत्यादावप्राप्तस्यैव विधानात् ।
४ उत्तरार्थः इति । उत्तरसूत्रे सदेरनुवृत्तिर्माभूत्, 'स्तन्भे

An accurate, line-by-line transcription of the provided page into Unicode Devanagari:

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २७१ )
माङ्गल्ये च । शास्त्रं शासनम् ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा ॥ ७ । २ । ४४ ॥ स्वर-
त्यादेरूदितश्च परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् ॥ झषस्तथोर्धोऽधः । ८।२।४० ॥
झषः परयोस्तथोर्धः स्यान्न तु दधातेः ॥ जश्त्वम् ॥ सिषेद्ध । सिषेविथ । सेद्धा । सेविता ।
सेत्स्यति । सेधिष्यति । असैत्सीत् ॥ झलो झलि ।८।२।२६ ॥ झलः परस्य सस्य लोपः
स्यात् झलि ॥ असैद्धाम् । असैत्सुः ॥ असैत्सीः । असैद्धम् । असैद्ध ॥ असैत्सम् । असैत्स्व ।
असैत्स्म । पक्षे असेवीत् । असेविष्टामित्यादि ॥ १२ ॥ खादृ भक्षणे । ऋकार इत् ।
खादति । चखाद ॥ १३ ॥ खद् स्थैर्ये हिंसायां च । चाद्भक्षणे । स्थैर्

क्रियायामित्यर्थः । खर्दति । चखर्द ॥ २४ ॥ अति अदि बन्धने । अन्तति । आनन्त
॥ २५ ॥ अन्दति । आनन्द ॥ २६ ॥ इदि परमैश्वर्ये । इन्दति । इन्दांचकार ॥ २७ ॥
बिदि अवयवे । पवर्गतृतीयादिः । बिन्दति । अवयवं करोतीत्यर्थः । भिदीति पाठान्त-
रम् ॥ २८ ॥ गडि वदनैकदेशे । गण्डति । अन्तत्यादयः पञ्चैते न तिङ्विषया इति
काश्यपः । अन्ये तु तिङमपीच्छन्ति ॥ २९ ॥ णिदि कुत्सायाम् । निन्दति । प्रणि-
न्दति ॥ ३० ॥ टुणदि समृद्धौ ॥ आदिर्ञिटुडवः । १।३।५ ॥ उपदेशे धातोराद्या
एते इतः स्युः ॥ नन्दति । इदित्त्वान्नलोपो न । नन्द्यात् ॥ ३१ ॥ चदि आह्लादे ।
चचन्द ॥ ३२ ॥ त्रदि चेष्टायाम् । तत्रन्द ॥ ३३ ॥ कदि क्रदि क्लदि आह्वाने रोदने
च । चकन्द ॥ ३४ ॥ चक्रन्द ॥ ३५ ॥ चक्लन्द ॥

त्रकि ढौकृ त्रौकृ ष्वष्क वस्क मस्क टिकृ टीकृ तिकृ तीकृ रवि लघि
गत्यर्थाः ॥ कङ्कते । डुढौके । तुत्रौके ॥ सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥
ष्वष्कते । पष्वष्के ॥ अत्र तृतीयो दन्त्यादिरित्येके ॥ लघि भोजननिवृत्तावपि ॥ ३४ ॥
अघि वधि मधि गत्याक्षेपे । आक्षेपो निन्दा गतौ गत्यारम्भे चेत्यन्ये । अङ्घते । आ-
नङ्घे । वङ्घते । मङ्घते । मवि कैतवे च । ३७ ॥ राघृ लाघृ द्राघृ सामर्थ्ये । राघते
॥ ३८ ॥ लाघते ॥ ३९ ॥ द्राधृ इत्यपि केचित् । द्राघृ आयामे च । आयामो दैर्घ्यम् ।
द्राघते ॥ ४१ ॥ श्लाघृ कथने श्लाघते ॥ ४२ ॥ * ॥ अथ परस्मैपदिनः पञ्चा-
शत् ॥ फक्क नीचैर्गतौ । नीचैर्गतिर्मन्दगमनमसद्व्यवहारश्च । फक्कति । पफक्क ॥ १ ॥ तक
हसने । तकति ॥ २ ॥ तकि कृच्छ्रजीवने । तङ्कति ॥ ३ ॥ बुक्क भषणे । भषणं श्वरवः ॥
बुक्कति ॥ ४ ॥ कख हसने । प्रनिकखति ॥ ५ ॥ ओख् राखृ लाखू द्राखृ धाखृ
शोषणालमर्थयोः । ओखति । ओखांचकार ॥ १० ॥ शाखृ श्लाखृ व्याप्तौ । शाखति
॥ १२ ॥ उख उखि वख वखि मख मखि णख णखि रख रखि लख लखि
इख इखि ईखि वल्ग रगि लगि अगि वगि मगि तगि त्वगि श्रगि श्लगि
इगि रिगि लिगि गत्यर्थाः । द्वितीयान्ताः पञ्चदश । तृतीयान्तास्त्रयोदश । इह खान्तेषु
रिख त्रख त्रिखि शिखि इत्यपि चतुरः केचित्पठन्ति ॥ अभ्यासस्यासवर्णे ।
६।४।७८ ॥ अभ्यासस्य इवर्णोवर्णयोरियङुवङौ स्तोऽसवर्णेऽचि ॥ उवोख । संनिपातपरिभा-
षया इजादेरित्याम् ॥ ऊखतुः । ऊखुः । ईह सवर्णदीर्घस्याभ्यासग्रहणेन ग्रहणाद्ध्रस्वः प्राप्तो
न भवति सकृत्प्रवृत्तत्वात् । आङ्गत्वाद्धि पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या ह्रस्वे कृते ततो दीर्घः ।
१ ननु “ष्वष्कते” इत्यादौ “धात्वादेः” इति सत्वं कुतो नेति शङ्कायामाह-“सुब्धातु” इति ।
सुब्धातोरुदाहरणम्--“षण्डीयति” इत्यादि ॥ भाष्ये तु “धात्वादेः” इति सूत्रे उपदेशपदसम्बन्धेन
तत्रत्यं धातुग्रहणमेतद्वार्तिकस्थसुब्धातुग्रहणं च प्रत्याख्यातम् । यदि तु ष्ठिवुप्रभृतीनामपि यादित्वादेव सिद्धि-
रिति विभाव्यते तदा तेषां ग्रहणमप्यनावश्यकम् । इति बोध्यम् ॥ २ उवोखेति । “द्विर्वचनेऽचि”
इति निषेधात् पूर्वं द्वित्वे कृते उकारस्य वार्णादङ्गस्य बलीयस्त्वात् सवर्णदीर्घं बाधित्वा गुणे कृते उवङ् । पूर्व-
स्यैव विधौ स्थानिवत्त्वेन सवर्णदीर्घे कर्तव्ये न गुणस्य स्थानिवत्त्वम् । उवडि कर्तव्येऽपि न स्थानिवत्त्वम्,
असवर्णग्रहणसामर्थ्यात् । एतत्प्रवृत्तिकालेऽचः परस्मिन्नित्यस्य प्रवृत्तौ असवर्णपरत्वाभावेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ॥
३ ननु ‘उवोख’ इत्यत्र गुणे (‘ऊखतुः’ इत्यादौ कृते सवर्णदीर्घे) कृते इजादिगुरुमत्त्वेन “इजादेश्च
गुरुमतः-” इत्यामा भाव्यमित्याशङ्कायामाह-सन्निपातेति । आमि सति “आमः” इति लुकि धातो
र्णल्(लिट्)परत्वव्याघातः स्यादिति भावः ॥ ४ ननूखतुरित्यादौ “अन्तादिवच्च” इति पूर्वस्यान्तवत्त्वेनाऽ-
भ्यासत्वाद् “ह्रस्वः” इति ह्रस्वापत्तिरित्याशङ्क्य समाधत्ते-इहेति । ऊखतुरित्यादावित्यर्थः ॥ ह्रस्वाप्रवृत्तौ
हेतुमाह-सकृत्प्रवृत्तत्वादिति । “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः ॥
५ प्राक् तत्प्रवृत्तिमेव दर्शयति-आङ्गत्वादिति । आङ्गत्वात् पूर्वं ह्रस्वे कृते ततो दीर्घ इत्यन्वयः ॥ ननु
“अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत्” इति न्यायेन ह्रस्वस्य ह्रस्वो न स्यादत आह-पर्ज्जन्येति ।
“पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः” इति परिभाषया ह्रस्वस्यापि ह्रस्व इति भावः ॥ तदुक्तम्-“इको झल्”
इति सूत्रे भाष्ये “कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत्” इति ॥ नच ‘लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव
प्रवृत्तिः’ इत्यत्र न मानमिति वाच्यम्, “समो वा लोपमेके” इति लोपेनैकसकारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य
पुनर्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ “समस्सुटि” इति सूत्रस्यैव मानत्वात् ॥
१८

( २७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
'वर्णादाङ्गं बलीय' इति न्यायात् परत्वाच्च । उद्गह्नोति । ववक्षतुः । वद्व्हति । मेखतुः । त्वागि
कम्पने च ॥ ४४ ॥ युगि जुगि वुगि वर्जने । युङ्कति ॥ ४७ ॥ घघ हसने वघति
जवाव ॥ ४८ ॥ मवि मण्डने । मङ्कति ॥ ४९ ॥ शिधि आघ्राणे । शिङ्कति ॥ ५० ॥
अथ चवर्गान्ताः ॥ तत्रानुदात्तेत एकविंशतिः ॥ वर्च दीप्तौ । वर्चते ॥ १ ॥
ष्टचू सेचने सेवने च । सचते । सेचे । सचिता ॥ २ ॥ लोचृ दर्शने । लोचते । लुलोचे
॥ ३ ॥ शच व्यक्तायां वाचि । शेचे ॥ ४ ॥ श्वच श्वाचि गतौ । श्वचते । श्वञ्चते ॥ ६ ॥
कच बन्धने । कचते ॥ ७ ॥ काचि काचि दीप्तिबन्धनयोः । चकञ्चे । चकाञ्चे ॥ ९ ॥
मच मुचि कल्कने । कल्कनं दम्भः शाठ्यं च । कथनमित्यन्ये । मेचे । मुमुञ्चे ॥ ११ ॥
मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु । ममञ्चे ॥ १२ ॥ पचि व्यक्तीकरणे ॥ पञ्चते ॥ १३ ॥ ष्टुच
प्रसादे । स्तोचते । तुष्टुचे ॥ १४ ॥ ऋज गतित्स्थानौर्जनोपार्जनेषु । अर्जते । नुड्विधौ
ऋकारैकदेशो रेफो हल्त्वेन गृह्यते । तेन द्विहल्त्वाल्लुट् । आनृजे ॥ १५ ॥ ऋजि भृजी
भर्जने । ऋजते । उपसर्गादतीति वृद्धिः । प्रार्ज्जते । ऋञ्जाञ्चक्रे । आर्ज्जिष्ट ॥ १६ ॥ भर्जते ॥
बभृजे । अभर्जिष्ट ॥ १७ ॥ एजृ भ्रेजृ भ्राजृ दीप्तौ । एजाञ्चक्रे ॥ २० ॥ ईज गति-
कुत्सनयोः ॥ ईजांचक्रे ॥ २१ ॥
१ ननु ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तौ “आङ्गत्वात्” इति हेतुरुपन्यस्तस्तत्राङ्गस्य बलवत्त्वे किं बीजमिति
शङ्कायामाह-वर्णेति “अभ्यासस्यासवर्णे” इति सूत्रमस्यां ज्ञापकम् । न च “इयेष-इयाय” इत्यादाव
भ्यास इत्यंशश्चारितार्थ इति वाच्यम्, तत्रापि गुणवृद्धी बाधित्वा “द्विर्वचनेऽचि” इति सूत्रबलात् पूर्वं द्वित्वे
पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी बाधित्वा ऽन्तरङ्गत्वासवर्णेदीर्घस्यैव प्रवृत्तेः । “इयर्त्ति” इत्याद्यर्थमपि न, तावन्मात्रप्रयोज-
नकत्वे “नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति” इति भाष्याद् “उः” इत्येव ब्रूयात् पाणिनिः । “ऋत्वोः”
इत्यनुवृत्त्या “ऋतेरिवर्णस्येयङ्” इत्यर्थसम्भवात् । अत एव च “आर” इत्यत्र न दोषः । नचार्तेरेव
ग्रहणमित्यत्र किं मानम् “ऋवर्णान्ताद्धातोः” इति किं न स्यादिति वाच्यम्, “इणो यण्” इत्येतत्साह-
चर्येण वर्णात्मकस्य धातुपाठपठितस्य ग्रहणात् । तेन ऋशब्दे च्व्यन्ते नातिप्रसङ्गः । अधिकं नागेशीये ॥
२ नन्वेतत् सूत्रेणान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यताम्, तावतैव सकलेष्टसिद्धिर्भविष्यतीतीयं परिभाषा
व्यर्थेति चेत्तर्ह्याह-परत्वाच्चेति । “परत्वात्” इत्यस्य “परकालप्राप्तिकत्वात्” इत्यर्थः । एवं च-
अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेन ह्रस्वहलादिःशेषयोर्युगपत्प्रवृत्तौ, ततः परकालो दीर्घ इत्यन्तरङ्गत्वाद्
दीर्घत्वं स्यादिति न वाच्यमिति भावः इति शेखरकृतः ॥ ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तत्वात् विकारकृतलक्ष्यभेदाभावेन
पुनर्ह्रस्वो न भविष्यतीति हृदयम् ॥ एतेन “आपाततोऽयं हेतुः, ह्रस्वस्याङ्गत्वेन बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गं
सवर्णदीर्घं प्रति परत्वोपन्यासस्यायुक्तत्वात्” इति वदन्तस्तत्त्वबोधिनोकाराः परास्ताः ॥ ३ “यं पूर्वो
वृत्रहन् सचन्ते” इत्यादौ “सेवन्ते” इत्याद्यर्थस्य शिष्टैर्व्याख्यातत्वेन सेवनार्थोऽप्ययमित्याशये-
नाह सेवने चेति ॥ ४ अर्जनं प्राधान्येन, उपार्जनं तु प्रासङ्गिकम् । ५ ननु “आनृज् ए” इति
दशायां द्विहल्त्वाभावे “तस्मान्नुड्द्विहलः” इति नुडागमो न स्यादित्याशङ्क्य समाधत्ते-नुड्विधा-
विति । ऋग्रहणं “नुड्विधिलादेशाविनामेषु ऋकारग्रहणम्” इति वचनस्य प्रत्याख्यानाय
नुडादिविधिषु वर्णैकदेशस्य वर्णत्वेन ग्रहणस्वीकारादिति भावः । ६ भ्राष्ट्रतप्तवालुकाभिः परिपाकविशेषो
भर्जनम् ॥

अथ द्विसप्ततिर्ऋज्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥ शुच शोके ॥ शोचति ॥ १ ॥ कुच
शब्दे तारे । कोचति ॥ २ ॥ कुञ्च क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः । अनिदितामिति नलोपः ।
कुच्यात् ॥ ३ ॥ क्रुच्यात् ॥ ४ ॥ लुञ्च अपनयने । लुच्यात् ॥ ५ ॥ अञ्चु गतिपूजनयोः ।
अच्यात् । गतौ नलोपः । पूजायां तु अञ्च्यात् ॥ ६ ॥ वञ्चु चञ्चु तञ्चु त्वञ्चु म्रुञ्चु
म्लुञ्चु स्रुञ्चु म्लुचु गत्यर्थाः । वच्यात् । चच्यात् । तच्यात् । त्वच्यात् । अम्रुञ्चीत् । अम्ल-
ञ्चीत् ॥ जृस्तम्भुम्रुचुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च ।३।१।५८॥ ण्यङ्लिरङ् वा स्यात् ॥
अम्रुचत् । अम्रोचीत् । अम्लचत् । अम्लोचीत् ॥ १४ ॥ ग्रुचु ग्लुचु कुजु खुजु स्तेयकरणे।
जुग्रोच । अग्रुचत् । अग्रोचीत् । जुग्लोच । अग्लोचत् । अग्लोचीत् । अक्रो-
जीत् । अखोजीत् ॥ १८ ॥ ग्लुञ्चु षस्ज गतौ । अङ् । अग्लुचत् । अग्लुञ्चीत् ॥ १९ ॥
सस्य श्चुत्वेन शः । जश्त्वेन जः । सज्जति । अयमात्मनेपद्यपि । सज्जते ॥ २० ॥ गुजि
अव्यक्ते शब्दे । गुञ्जति । गुञ्ज्यात् ॥ २१ ॥ अर्च पूजायाम् । आनर्च ॥ २२ ॥
म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे । अस्फुटेऽपशब्दे चेत्यर्थः । म्लेच्छति । मिम्लेच्छ ॥ २३ ॥ लच्छ
लाछि लक्षणे । ललच्छ ॥ २४ ॥ ललाञ्छ ॥ २५ ॥ वाछि इच्छायाम् ।
वाञ्छति ॥ २६ ॥ आछि आयामे । आच्छति । अत आदेरित्यत्र तपरकरणं स्वाभा-
विकह्रस्वपरिग्रहार्थम् । तेन दीर्घाभावान्न नुट् । आञ्छ । तपरकरणं मुखसुखार्थमिति
मँते तु नुट् । आनाञ्छ ॥ २७ ॥ ह्रीच्छ लज्जायाम् । जिह्रीच्छ ॥ २८ ॥
हुर्च्छा कौटिल्ये । कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयः । उपधायां चेति दीर्घः ।
हूर्च्छति ॥ २९ ॥ मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । मूर्च्छति ॥ ३० ॥ स्फुर्छा विस्तृतौ ।
स्फूर्च्छति ॥ ३१ ॥ युच्छ प्रमादे । युच्छति ॥ ३२ ॥ उछि उञ्छे ॥ 'उञ्छः कणश
१ कुञ्च्यादिति । कुञ्चेर्नलोपाभावस्य ऋत्विक्सूत्रे निपातनात् क्वापि नलोपो नेति भावः ॥ भाष्य-
मते तु चवर्गपञ्चमोपधत्वस्यैव “परेण घाङ्कयोः” इति सूत्रेऽङ्गीकृतत्वान्न नलोपप्राप्तिरिति बोध्यम् । तत्र हि
“सडि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि” इति वार्तिकव्याख्यावसरे “कुञ्चेत्यत्र चोः कुः झलीति कुत्वं
प्राप्नोति, सडीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् ?
'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चाम्' इति । इति प्रतिपादितम्। यद्ययं नकारोपधः स्यात् तदा अनुस्वार-
परसवर्णयोरसिद्धत्वान् नकार एव कुत्वविधायकशास्त्रदृष्ट्याऽस्तीति कुत्वस्य प्राप्तिरेव नास्तीति कुत्वापादनपर-
भाष्यमसङ्गतमेव स्यादिति जोपधोऽयं धातुरिति स्पष्टम् ॥ २ अञ्चु गतिपूजनयोरिति । ननु अञ्चु गति-
पूजनयोः” इत्यस्य स्थाने “अञ्चु गतौ” अचि पूजायाम् इत्येव सिद्धे “नाञ्चेः पूजायाम्” इति व्यर्थमिति
चेन्न, अव्याकुलं गच्छतीत्यर्थके “अश्वितं गच्छति” इत्यादौ नलोपाभावाय तत्सूत्रस्यावश्यकत्वात् ।
अव्याकुलगमनेन च तत्र पूजा गम्यते नत्वञ्चतेरेव सोऽर्थ इति “अञ्चोऽनपादाने” इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः
स्पष्टत्वात् । ३ अयमात्मनेपद्यपीति । “हेतुमत्ति च” इति सूत्रे “यदभिप्रायेषु सज्जते” इति भाष्य-
प्रयोगादिति भावः । ४ इति मते त्विति । इदमेव युक्तम्, तपरकरणफलस्य भाष्येऽनुक्तत्वात् ॥
५ मूर्छा इति । आकारो निष्ठायाम्-“ आदितश्च” इतीणिनषेधार्थः । मूर्त इति ॥ ६ युच्छतीति ।
अन्तरङ्गत्वात्तकि अलघूपधत्वान्न गुणः । “वर्णादाङ्गं बलीय” इति तु आङ्गवार्णयोर्युगपत्प्राप्तावेव ॥
७ उञ्छः कणश आदानमिति । आपणादौ पतितकणानामेकशो ग्रहणमुञ्छः । क्षेत्रादौ स्वामित्यक्त-
कणिशायर्जनं शिलम् । इत्यर्थः ॥

( २७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
आदानं कणिशार्जनं शिलमिति यादवः ॥ उञ्छति । उञ्छांचकार ॥ ३३ ॥ उच्छी
विवासे । विवासः समाप्तिः । प्रायेणायं विपूर्वः । व्युच्छति ॥ ३४ ॥ ध्रज ध्रजि धृज
धृजि ध्वज ध्वजि गतौ । ध्रजति । ध्रजते । धर्जति । धृजते । ध्वजति । ध्वजते
॥ ४० ॥ कूज अव्यक्ते शब्दे । चुकूज ॥ ४१ ॥ अर्ज भर्ज अर्जने । अर्जति ।
आनर्ज ॥ ४२ ॥ सर्जति । ससर्ज ॥ ४३ ॥ गर्ज शब्दे । गर्जति ॥ ४४ ॥ तर्ज
भर्त्सने । तर्जति ॥ ४५ ॥ कर्ज व्यथने । चकजे ॥ ४६ ॥ खर्ज पूजने च । चखर्ज
॥ ४७ ॥ अज गतिक्षेपणयोः । अजति ॥ अजेर्व्यघञपोः । २।४।५६ ॥ अजेर्वी
इत्ययमादेशः स्यादाधधातुकविषये घञपं च वर्जयित्वा ॥ वलादावार्धधातुके वेष्यते * ॥
[L1

ततश्चतुर्णां थलि भारद्वाजनियमप्रापितस्य वमादिषु क्रादिनियमप्रापितस्य चेटो निषेधार्थम् ॥
अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ।७।२।६१॥ उपदेशेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट्
ततः परस्य थल इण् न स्यात् ॥ उपदेशेऽत्वतः ।७।२।६२॥ उपदेशे अकारवतस्तासौ
नित्यानिटः परस्य थल इण् स्यात् ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ।७।२।६३ ॥ तासौ नित्या-
निट ऋदन्तादेव थलो नेट् भारद्वाजस्य मतेन । तेनान्यस्य स्यादेव ॥ अयमत्र संग्रहः ॥
अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यानिट् थलि वेडयम् ।
ऋदन्त ईदृक्स्यानिट् क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् ॥ १ ॥
न चं स्तुद्द्वादीनामपि थलि विकल्पः शङ्क्यः । अचस्तास्वदिति उपदेशेऽत्वत इति च
योगद्वयप्रापितस्यैव हि प्रतिषेधस्य भारद्वाजनियमो निवर्तकः । अनन्तरस्येति न्यायात् ।
विवयिथ

७।४।२५ ॥ अजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्याद्यादौ प्रत्यये परे न तु कृत्सार्वधातुकयोः । क्षीयात् ।
अक्षीर्षात् ॥ ५४ ॥ क्षिज अव्यक्ते शब्दे । कूजिना सहायं पठितुं युक्तः । चिक्षीज ॥५५॥
लज लजि भर्जने ॥ ५७ ॥ लाज लाजि भर्त्सने२ च ॥ ५९ ॥ जज जजि युद्धे
॥ ६१ ॥ तुज हिंसायाम् । तोजति । तुतोज ॥ ६२ ॥ तुजि पालने ॥ ६३ ॥ गज
गजि गृज गृजि मुज मुजि शब्दार्थाः ॥ ६९ ॥ गज मदने च ॥ ७० ॥ वज व्रज
गतौ । वदव्रजेति वृद्धिः । अव्राजीत् ॥ ७३ ॥ अथ तवर्गीयान्ताः शाडचन्ता अनु-
दात्तेतः षट्त्रिंशत् ॥ अट्ट अतिक्रमहिंसयोः । दोपधोऽयम्३ । तोपध४ इत्येके ।
अट्टते । आनट्टे ॥ १ ॥ वेष्ट वेष्टने । विवेष्टे ॥ २ ॥ चेष्ट चेष्टायाम् । अचेष्टिष्ट ॥ ३ ॥
गोष्ट लोष्ट संघाते । जुगोष्टे ॥ ४ ॥ लुलो

? No, ॥ २७ ॥ चिट परप्रेष्ये ॥ २८ ॥ विट शब्दे ॥ २९ ॥ विट आक्रोशे ।
Line 20:
बशादिः । हिटेत्येके ॥ ३० ॥ or ३१?
॥ ३१ ॥ इट किट कटी गतौ । एटति ॥ ३२ ॥ केटति ॥ ३३ ॥
Line 21:
कटति । ईकारः श्रीदितो निष्ठायामितीणिषेधार्थः ॥ ३४ ॥
Wait, line 20-21:
इट किट कटी गतौ । एटति ॥ ३२ ॥ केटति ॥ ३३ ॥ कटति । ... ॥ ३४ ॥
Yes! 32, 33, 34!
Then:
Line 21:
॥ केचित्तु^८ इदितं मत्वा नुमि
Line 22:
कृते कण्टतीत्यादि वदन्ति । अन्ते च इ ई इति प्रक्षिप्य । अयति । इयाय । इयतुः^९ ।

Let's look at the numbers in line 12:
आटतुः । आटुः ॥ ६ ॥ पपाट । पेटतुः । पेटुः ॥ ७ ॥?
Wait! In line 12:
Between आटुः and पपाट:
Is it ॥ ६ ॥ or ॥ ७ ॥?

इयुः । इययिथ । इयेथ । इयाय । इयय । दीर्घस्य ल्विजादेरित्यामि आयांचकारत्याद्युदाह-
रन्ति ॥ ३५ ॥ मडि भूषायाम् ॥ ३६ ॥ कुडि वैकल्ये । कुण्डति । कुण्डत इति तु
दाहे गतम् ॥ ३७ ॥ मुड मुड मर्दने ॥ ३९ ॥ खुडि अल्पीभावे ॥ ४० ॥ मुडि
खण्डने । मुण्डति ॥ ४१ ॥ पुडिँ चेत्येके । पुण्डति ॥ ४२ ॥ रुटि लुटि स्तेये ।
रुण्टति ॥ ४३ ॥ लुण्टति ॥ ४४ ॥ रूठि लुठि इत्येके ॥ ४५ ॥ रूडि लुडि इत्यपरे ॥
॥ ४८ ॥ स्फुटिँर् विशरणे । इरित्त्वादङ् । अस्फुटत् । अस्फोटीत् ॥ ४९ ॥ स्फुटि
इत्यपि केचित् । इदित्त्वान्नुम् । स्फुण्टति ॥ ५० ॥ पठ व्यक्तायां वाचि । पेठतुः ।
पेठिथ । अपठीत् । अपाठीत् ॥ ५१ ॥ वठ स्थौल्ये । ववठतुः । ववठिथ ॥ ५२ ॥
मठ मदनिवासयोः ॥ ५३ ॥ कठ कृच्छ्रजीवने ॥ ५४ ॥ रटँ परिभाषणे ॥ ५५ ॥ रठे-
त्येके ॥ ५६ ॥ हठ प्लुतिशठत्वयोः । बलात्कार इत्येके । हठति । जहाठ ॥ ५७ ॥
रुठ लुठ उठ उपघाते । ओठति ॥ ६० ॥ ऊठेत्येके । ऊठति । ऊठांचकार ॥ ६१ ॥
पिठ हिंसासंक्लेशनयोः ॥ ६२ ॥ शठ कैतवे चॅ ॥ ६३ ॥ शुठ प्रतिघाते । शोठति
॥ ६४ ॥ शुठीति स्वामी । शुण्ठति ॥ ६५ ॥ कुठि च कुण्ठति ॥ ६६ ॥ लुठि आ-
लस्ये प्रतिघाते च ॥ ६७ ॥ शुठि शोषणे ॥ ६८ ॥ रुठिँ लुठिँ गतौ ॥ ७० ॥ चुड्ड
भावकरणे । भावकरणमभिप्रायसूचनम् । चुड्डति । चुचुड्ड ॥ ७१ ॥ अड्डू अभियोगे ।
अड्डति । आनड्ड ॥ ७२ ॥ कड्ड कार्कश्ये । कड्डति ॥ ७३ ॥ चुड्डादयस्त्रयो दोपधाः । तेन
क्विपि-चुत् । अत् । कत् इत्यादि ॥ क्रीडू विहारे । चिक्रीड ॥ ७४ ॥ तुडुँ तोडने । तोडति ।
तुतोड ७५ ॥ तूडू इत्येके ॥ ७६ ॥ हुड्डू ढूढू होडू गतौ । हुड्यात् । ढूढ्यात् । हो-
ड्यात् ॥ ७९ ॥ रौड्ड अनादरे ॥ ८० ॥ रोड्ड लोडू उन्मादे ॥ ८२ ॥ अड उद्यमे ।
अडति । आड । आडतुः । आडुः ॥ ८३ ॥ लड विलासे । लडति ॥ ८४ ॥ लडयोर्लर-
योश्चैकत्वस्मरणाल्लुलतीति स्वाम्यादयः ॥ कड मदे । कडति ॥ ८५ ॥ कडि इत्येके क-
ण्डति ॥ ८६ ॥ गडिँ वदनैकदेशे । गण्डति ॥ ८७ ॥ इति टवर्ग्यान्ताः ॥ अथ
पवर्ग्यान्ताः तत्रानुदात्तेतः स्तोभत्यन्ताश्चतुस्त्रिंशत् ॥ तिपृ तेपृ ष्टिपृ
ष्टेपृ क्षरणार्थाः । आद्योऽनुदात्तः । क्षीरस्वामी त्वयं सेडिति बभ्राम । तेपते । तितिपे । क्रादि-
१ कुडि । वैकल्यमविवेकः ॥ २ पुडि चेत्येके इति । अत एव “पुण्डरीकम्” इत्यादि सिद्धम् ॥
३ रट परिभाषणे रठेत्येके इति । अत्र “रठ परिभाषणे” इति द्वितीयटवर्गान्त एव पाठः साधीयान्,
पूर्वोत्तरसन्दर्भात् । “रट परिभाषणे” इति प्रथमतवर्गान्तस्तु “अट पट गतौ” इत्यत्र गतः । रठेत्येक इति
पाठस्तु केनचिद् विद्रूपेण पश्चाच्छोधित एवेति बोध्यम् ॥ ४ शट कैतवे चेति । चकाराद् हिंसा-
संक्लेशनयोः । ५ “रुठि लुठि” अर्थभेदात् पुनः पाठो लुष्ठेरित्याहुः । ६ “अड्डु” “अभि-
योगस्त्वभिग्रहः” इत्यमरः । ७ “तुडुँ” तोडनं दारणं हिंसन च ॥ ८ “रोड्ड् लोड्ड्” ‘उन्मादश्चि-
त्तविभ्रमः ।’ ९ “गडि” टवर्गीयप्रकरणादिह पाठस्तु युक्तः । अन्तत्यादिषु तु “पञ्चैते न तिङ्विषयाः”
इति बोधयितुं प्रसङ्गाल्लिखितः ॥

नियमादिट् । तितिपिषे । तेप्ता । तेप्स्यते ॥ लिङ्‌सिचावात्मनेपदेषु १।२।११ ॥ इ-
क्समीपाद्धलः परौ झलादी लिङ्‌सिच्वेत्येतौ कितौ स्तः ॥ कित्त्वान्न गुणः ॥
तिप्सीष्ट । तिप्सीयास्ताम् । तिप्सीरन् । लुङि । झलो झलीति सलोपः । अतिप्त । अति-
प्साताम् । अतिप्सत । तेपते । तिनेपे । तितिपे । तितिपाते । तितिषिरे । तिथेपे । तिथे-
पाते । तिथेपिरे ॥ तेपृ कम्पने च ॥ ४ ॥ ग्लेपृ दैन्ये । ग्लेपते ॥ ५ ॥ टुवेपृ कम्पने ।
वेपते ॥ ६ ॥ केपृ गेपृ ग्लेपृ च । चोत्कम्पने गतौ च । सूत्रविभागादिति स्वामी । मै-
त्रेयैस्तु चकारमन्तरेण पठित्वा कम्पने इत्यपेक्षत इत्याह । ग्लेपेरर्थभेदात्पुनः पाठः ॥ ८ ॥
मेपृ रेप लेपृ गतौ ॥ ११ ॥ त्रपूष् लज्जायाम् । त्रपते ॥ तॄँफलभजत्रपश्च ६।४।
१२२ ॥ एषामत एकारोऽभ्यासलोपश्च स्यात्किति लिटि सेटि थलि च ॥ त्रेपे । त्रेपाते ।
त्रेपिरे । उदित्त्वाद्विद्वा । त्रपिता । त्रप्ता । त्रपिषीष्ट । त्रप्सीष्ट ॥ १२ ॥ कपि चलने ।
कम्पते । चकम्पे ॥ १३ ॥ रवि लवि अवि शब्दे । रवते । ललम्बे । आनम्वे ॥ लबि
अवस्रंसने च ॥ १६ ॥ कवू वर्णे । चकवे ॥ १७ ॥ क्लीवृ अधाष्ट्र्ये । चिक्लीवे ॥ १८ ॥
क्षीवृ मदे । क्षीवते ॥ १९ ॥ शीभृ कत्थने । शीभते ॥ २० ॥ वीभृ च ॥ २१ ॥
रेभृ शब्दे । रिरेभे ॥ २२ ॥ अँभि-रभी क्वचित्पठ्येते । अम्भते ॥ २३ ॥ रम्भते
॥ २४ ॥ ष्टभि स्कभि प्रतिबन्धे । स्तम्भते । उत्तम्भते ‘ उदः स्थास्तम्भोदिति पूर्वस-
वर्णः ॥ विस्तम्भते ‘ स्तन्भेरिति षत्वं तु न भवति । स्नुविधौ निर्दिष्टस्य सौत्रस्यैव तत्र ग्रह-
णात् । तद्बीजं तु—‘उदः स्थास्तम्भोरिति पवर्गीयोपधपाठः ‘स्तन्भेरिति तवर्गीयोपधपाठश्चेति
माधवः ॥ केचिदस्य टकार औपदेशिक इत्याहुस्तन्मते—ष्टम्भते । टष्टम्भे ॥ २६ ॥ जभि-
जृभी गात्रविनामे ॥ रधिजभोरचि । ७ । १ । ६१ ॥ एतयोर्नुमागमः स्यादचि ॥ जम्भते ।
जजम्भे । जम्भिता । अजम्भिष्ट । जृम्भते । जजृम्भे ॥ २८ ॥ शल्भ कत्थने । शशल्भे
॥ २९ ॥ वल्भ भोजने । दन्त्योष्ठ्यादिः । ववल्भे ॥ ३० ॥ गल्भ धौष्ट्र्यै । गल्भते ॥ ३१ ॥
श्रम्भू प्रमादे । तालव्यादिर्दन्त्यादिश्च । श्रम्भते स्रम्भते ॥ ३३ ॥ ष्टुभु स्तम्भे । स्तो-
१ चकारेण पूर्वोत्तराथौवनुकृष्येते तदाह-चादिति । ननु चकारेण पूर्वार्थस्य संग्रहेऽपि उत्तरार्थसंग्रहे न
मानमत आह-सूत्रविभागादिति “टुवेपृ” केपृ” गेपृ ” ग्लेपृ ” कम्पने ” इत्येवमेकयोगे कतव्ये योग-
विभागस्तन्मर्थ्याच्चकारेण पूर्वोत्तरयोरर्थयोरनुकर्षोपकषीविति स्वामिनो भावः ॥ २ मैत्रेयस्त्विति । वेपतिना
सहैषामपाठोऽप्रसिद्धत्वज्ञापनायेति तस्याभिप्रायः ॥ ३ तृफलभजेति । गुणशब्देन भाविताकारत्वाद्
विरूपादेशादित्वाद् एकहल्मध्यस्थत्वाभावाच्च यथायथमप्राप्ते विधिरयम् ॥ ४ “कवू ” वर्णश्चात्र चित्ररू-
पम् ॥ ५ “क्लीवृ” धृष्टो निर्लज्जः, तस्य भावो धाष्ट्र्यम् । न धाष्ट्र्यम् अधाष्ट्र्यं सलज्जता ॥
६ अम्भः, अम्भसी, बाह्वादिगणे “अम्भसः सलोपश्च ” आम्भिः इत्यादिसिद्धये आह-अभिरभी इति ॥
७ “ष्टभि स्कभि ” “प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः” इत्यमरः । रोध इति यावत् ॥ ८ तद्बीजं त्विति ॥
पूर्वसवर्णप्रवृत्तिषत्वाप्रवृत्त्योर्बीजं त्वित्यर्थः ॥ स्नुष्वविध्योर्नकारनिपातनेन नैवानुस्वारपरसवणौ ‘ बाधकान्येव
निपातनानि' इत्यङ्गीकारात् ॥ ९ “जृभी” गात्रविनामे गात्रस्वेदे ॥ १० “शल्भ” कथनं श्लाघा ॥
११ 'गल्भ' धृष्टो निर्लज्जस्तस्य कर्म ॥ १२ “श्रम्भू” प्रमादोऽविमृष्टकृत्यम् । “प्रमादोऽनवधानता ”
इत्यमरः ॥ १३ “ष्टुभु ” स्तम्भो निरोधः ॥

भते । विष्टोभते । तुष्टुभे । व्यष्टोभिष्ट ॥ ३४ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ गुपू रक्षणे ॥
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ।३।१।२८ ॥ एभ्य आयप्रत्ययः स्यात्स्वार्थे पुग-
न्तेति गुणः ॥ सनाद्यन्ता धातवः ३।१।३२ ॥ सनादयः कमेर्णिङन्ताः प्रत्यया अन्ते
येषां ते धातुसंज्ञाः स्युः ॥ धातुत्वाल्लडादयः । गोपायति ॥ आयादय आर्धधातुके वा ।
३।१।३१ ॥ आर्धधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ।
३।१।३५ ॥ कास्धातोः प्रत्ययान्तेभ्यश्चाम् स्याल्लिटि न तु मन्त्रे ॥ कास्यनेकाज्ग्रहणं क-
र्तव्यम् * ॥ सूत्रे प्रत्ययग्रहणमपनीय तत्स्थानेऽनेकाच इति वाच्यमित्यर्थः ॥ आर्धधा-
तुके ।६।४।४६ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अतो लोपः ।६।४।४८ ॥ आर्धधातुकौपदेशकाले
यद

-like letter?
No, it's सृम्भति! Look at the bottom of the first letter:
Wait, is there an r-vowel? No, it looks like सम्भति or स्तम्भति?
Wait, let's look at the letter:
Could it be ऋभु ऋम्भु? No.
Let's look at the image very carefully:
Line 4:
चुवि वक्त्रसंयोगे । चुम्बति ॥ ३५ ॥ सृभु सृम्भु हिंसार्थौ । सर्भति । ससर्भ । सर्भिता ।
Wait, does line 4 say हिंसार्थौ or हिंसाथौँ?
It has a repha and candrabindu: हिंसार्थौँ or हिंसार्थौ ।?
It's हिंसार्थौ ।.
Wait, what is the word after ससर्भ ।? सर्भिता ।
Line 5:
सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥?
Look at line 5:
First word: सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥
Wait, is there an ृ under the स?
Wait, no, it's सम्भति? Why would there be no ृ

स्यात्कर्तर्ये! Yes, there is a ये with e-matra! Wait, or is it स्यात्कर्तर्यर्थे? No, स्यात्कर्तर्ये लुङि! Wait, why कर्तर्ये? It could be a typo in the book for कर्तरि or कर्तर्यर्थे. In the print it clearly reads स्यात्कर्तर्ये लुङि.

Line 4:
परे ॥ काम् इ अ त इति स्थिते ॥ णेरनिटि । ६ । ४ । ५१ ॥ अनिडादावार्धधातुके परे णेलोपः

Line 5:
स्यात् । परत्वाद् ‘एरनेकाच इति यणि प्राप्ते-॥ ण्यँल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घेभ्यः पूर्ववि-
Wait, is the quote single quote or double? It's ‘एरनेकाच इति.

Line 6:
प्रतिषेधेनेति वार्तिकम् ॥ णिल्लोपस्य तु पाचयेतः पाक्तिरित्यादि क्तिजन्तमवकाश इति भावः ।

Line 7:
वस्तुतस्त्वनितीति वचनसामर्थ्यादार्धधातुकमात्रमस्य विषयः । तथा चेयडादेरपवाद एवायम् ।

Line 8:
इयङ्—अततक्ष