स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)
Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary
by आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज
Page 94 of 519
Read in contextपरिचय एवं पृष्ठभूमि ९३
१७. पशुभावे स्थिता मन्त्रा केवलं वर्णरूपिणः ।
सौषुम्णेध्वन्युच्चरिताः पतित्वं प्राप्नुवन्ति ते ।। (हंसपारमेश्वर)
१८. बीजपिण्डादिकं सर्वं संविदः स्पन्दनात्मताम् ।
विदधत परसंवित्तावुपाय इति वर्णितम् ।।
एकानुसंधान बलाज्जाते मन्त्रोदयेऽनिशम् ।
तन्मन्त्रदेवता यत्नात् तादात्म्येन प्रसीदति ।।
—अभिनवगुप्त : तन्त्रालोक (७।२-५)
'मन्त्र' वीर्यवान् होते हैं । 'संवित्स्तोत्र' में इस 'मन्त्रवीर्य' के विषय में कहा
गया है कि—
आदिमान्तिगगृहीतवर्णराश्यात्मिकाहमिति या स्वतः प्रथा । मन्त्रवीर्यम् ।।'
१९. त्रिकहृदय में कहा गया है—'अर्थस्य प्रतिपत्तिर्या ग्राह्यग्राहकरूपिणी । सा
एव मन्त्रशक्तिस्तु वितता मन्त्रसन्ततौ ।।'
२०. किंकरत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह । (त्रिकसार)
२१. तन्त्रालोक—समस्त मन्त्र वीर्यबलोपेत हैं ।
२२. मन्त्र एवं मांत्रिक में अभेद आवश्यक है क्योंकि इस अभेदात्मकता के बिना
मन्त्र कभी सिद्ध नहीं होते—पृथङ्मन्त्रः पृथङ्मन्त्री न सिद्ध्यति कदाचन ।
—'श्रीकण्ठीसंहिता'
२३. उच्चार्यमाणा ये मन्त्रा न मन्त्राश्चापि तान् विदुः ।
२४. शक्तौ नियोजयेन्मन्त्र जपस्तु सफलीभवेत् ।। (तत्वरक्षाविधान)
२५. 'विषुवत्कं जपं कुर्यात्' ।
२६. एकस्य मन्त्रनाथस्य अन्तर्बाह्योदितस्य च ।
यदैक्यं तं जपं विद्धि ।। (सुभगोदयवासनाः १४।६९)
२७. उच्चार्यमाणा ये मन्त्रा न मन्त्राश्चापि तान्विदुः ।
मोहिता देवगंधर्वा मिथ्याज्ञानेन गर्विताः ।। (सर्वज्ञानोत्तर)
२८. 'मन्त्र' शक्ति के बिना व्यर्थ हैं—'तन्त्रसद्भाव'—
'मन्त्राणां जीवभूता तु या स्मृता शक्तिरव्यया ।
तया हीना वरारोहे निष्फलाः शरदभ्रवत् ।।'
२९. मन्त्र के तत्त्व—१. देवतत्त्व २. प्राणतत्त्व ३. बिन्दु तत्त्व ४. ज्ञान तत्त्व ५.
शक्तितत्त्व ६. योगिनी तत्त्व (कामधेनु तन्त्र) ।।
३०. मन्त्र के स्थान—१. सकल २. निष्कल ३. सूक्ष्म ४. सकल निष्कल ५.
कलाभिन्न ६. कलातीत ।
३१. चैतन्यशून्य मन्त्र निरर्थक होते हैं—
चैतन्यरहितं मन्त्रं यो जपेत् स च पापकृत् ।
मन्त्राश्चैतन्यसंहिताः सर्वसिद्धिकराः स्मृताः ।। (शाला० ९।१०३)