Skip to content
SarvaKosh
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

by आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज

DevanagariHindipublished519 pages

Page 115 of 519

Read in context
Page 115

१४ स्पन्दकारिका
सर्वचैतन्यवाद एवं सर्वात्मवाद—
आचार्य क्षेमराज ने भी 'शिवसूत्रविमर्शिनी' में इसी तथ्य की पुष्टि की है—
१. चैतन्यपरमार्थतः शिव एव विश्वस्य आत्मा इति आदिशति—‘चैतन्यमात्मा’।
२. न शरीर-प्राण-बुद्धि-शून्यानि लौकिक चार्वाक-वैदिक-योगाचार माध्यमिका-
द्यभ्युपगतानि आत्मा अपितु यथोक्तं चैतन्यमेव ॥
३. मृत्युजित्भट्टारक (नेत्रतन्त्र) में भी कहा गया है कि—
परमात्मस्वरूपं तु सर्वोपाधिविवर्जितम् ।
चैतन्यमात्मनो रूपं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ (नेत्रतन्त्र)
४. ‘चैतन्यम् उक्तं स एव आत्मा स्वभाव... भावाभावरूपस्य विश्वस्य जगतः ॥’
५. जीवजडात्मनो विश्वस्य परमशिवरूपं चैतन्यमेव स्वभावः ॥
६. चैतन्यं विश्वस्य स्वभावः ।
७. चेत्यमानस्तु स्वप्रकाशचिदेकीभूतत्वात् चैतन्यमात्मैव ॥
८. शङ्करात्मक स्पन्दतत्त्वरूपं चैतन्यं सर्वदा स्वप्रकाश परमार्थ सत् अस्ति ॥
भट्टकल्लट ने शिव को ‘स्वस्वभाव’ कहा है और सृष्टि को उसी का ‘संकल्प’
माना है—‘अनेन स्वस्वभावस्यैव शिवात्मकस्य संकल्पमात्रेण जगदुत्पत्तिसंहारयोः
कारणत्वम् ॥’ (का० ११)
‘स्वस्वरूप’—शिव है—स्पन्द है—अपनी प्रत्यगात्मा है—संवित् है । ‘कथं पुनः
स्वस्वभावस्यैव संसारिणः शिवत्वेन निर्देशः ?’ कहकर कल्लट ने पुनः आत्मारूप शिव
को ‘स्वस्वभाव’ कहा है । (स्पन्द० का० २) पशुदशा में भी मितप्रमाता ‘स्वभाव’ से
च्युत नहीं होता—
१. न तस्य स्वरूपम् आव्रियते । न तस्य स्वरूपान्यथाभावः ।
२. निवर्तते निजाग्नैव स्वभावादुपलब्धतः ॥ (स्पं० का० ३)
३. स स्वभावः परं स्मृतः ॥
४. स्वतन्त्रता की शक्ति भी स्वस्वभाव है—
‘स्वातन्त्र्यस्य स्वस्वभावभूतस्य’ । (स्पन्द का० कल्लटः ७)
५. आत्मबल स्पर्श से स्वस्वरूप में स्थिति होती है—
‘अपितु स्वस्वरूपे स्थित्वा’ । (कल्लट)
६. तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् । (स्पन्द० सर्वस्व)
स्वभावभूत ही स्पन्दरूपता है । यह सर्वानुस्यूत, सर्वसामर्थ्ययुक्त है—‘सर्वानुस्यूतः
सर्वसामर्थ्ययुक्तश्च आत्मस्वभावः (‘स्पन्दसर्वस्व’) ‘सर्वाव्यापकत्वेन स्वभावं पश्यन्’—
स्वभाव एवं सर्वव्यापक है । यह चिद्रूप है—‘यस्मात् चिद्रूपत्वं आत्मनः स्वरूपं’ (वृत्तिः