* श्री गुरुःशरणम् *

भूमिका

सर्वेषु शास्त्रेषु भारतीयं राजनीतिशास्त्रमेकमद्वितीयं शास्त्रम् । तद्धि देहली-स्थितदीपोऽन्तर्बहिःस्थितपदार्थमिव नास्तिकास्तिकोभयमतं समन्वयपुरस्सरं प्रकाशयत् स्वस्मिन्नन्तर्भावयति । नीतिर्हि सैव यत्र प्रमाणत्रय-समन्वयेन देशकाललोकस्थितिं ध्यात्वा शक्तिपुरःसरं बहुलवर्गेषु कांचन रसप्रतीतिमुत्पादयन्ती शाश्वती योजना स्यात् । सृष्ट्यारम्भत ईश्वरात्सर्वज्ञात्प्रवृत्ता प्रकाशबहुला, लक्षाध्यायात्मिका दयामयी ब्रह्ममुखादवतरन्ती सर्वानपि मर्यादायां स्थापयन्ती सैषा नीतिविद्या, धर्मतो निरतिशयसुखमनुभवतां, ऐहिकसुखं वाञ्छतां वा वर्ग यदा काचन मोहविततिः प्रसरति, तथा लोकः शोककवलीकृतो दुःखकर्दमेषु निमग्नः सन् आत्मत्राणाय जीवातूभूतां विद्यां विचेतुं प्रयतते च तदा चकास्ते । इत्येतत् महाभारत-शान्तिपर्वान्तर्गत-५९-अध्यायदर्शिनां न तिरोहितम् । ततो विशालाक्षादिमहात्मनां शिरसि रसिकतामुत्पादयन्ती तत्र-तत्र विभक्ता गुरुशिष्यभावेषु प्रवहन्ती सूक्ष्मरेखारूपेण कामन्दकान्तं प्रसरन्ती सेयं विद्या, ब्रह्ममुखादवतरन्ती चन्द्रकलामादिलोकानाप्लावयन्ती क्रमशोऽमरावत्यादिषु तटिनीभावं प्राप्ता हिमगिरिमासाद्य धारास्वनेकासु विभक्ता गङ्गाधारेवाद्यापि जलधिमिव लोकमापूरयन्ती कथंचिद् वर्तते । किंच ब्रह्म-विशालाक्ष-शक्र-नारद-देवगुरु-भारद्वाज-शुक्र-भीष्म-पाराशरोद्धव-विष्णुगुप्त-कामन्दकादीनां ग्रन्थेषु क्वचिद्विभज्य क्वचित् संक्षिप्य च उपलभ्यते । तत्र सामान्यतः तत्तद्-ग्रन्थाध्येतारोऽन्तेवासिन एकत्रैव विचारचातुरीभिस्तुरीयं वयः पश्यन्तोऽन्यत्राज्ञातभावं प्राप्नुवन्तः स्वकीयाचार्यगौरवं ख्यापयन्तोऽतिविस्तृतशाखान्तर्गतानां पदार्थानां देशकालानुसारेण समन्वयं, पूर्वपक्षोत्तर-