रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 693 of 735
Read in context६३४ रघुवंशमहाकाव्ये
स्ताः । अत्रानिमिषदृष्टित्वं च गम्यते । सर्वसुरतान्तरक्षमास्तापस्वेदापनोदनत्वा-
द्दीर्घकालत्वाच्च सर्वेषां सुरतान्तराणां सुरतभेदानां क्षमाः क्रियार्हाः शिशिररात्र-
यस्तस्याग्निवर्णस्य साक्षितां ययुः । विविक्तकालदेशत्वाद्यथेच्छं विजहारेत्यर्थः ।
भाषार्थ—सब प्रकार की सम्भोगक्रीड़ायोग्य हेमन्त ऋतु की बड़ी-बड़ी रातों
में वह राजभवनों की उन कोठरियों में विहार करता था, जहाँ उसके साक्षी केवल
वे दीप थे जो वायु के न आने से एक टक होकर सबको देख रहे थे ॥ ४२ ॥
दक्षिणेन पवनेन संभृतं प्रेक्ष्य चूतकुसुमं सपल्लवम् ।
अन्वनैषुरवधूतविग्रहास्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—अङ्गनाः दक्षिणेन पवनेन सम्भृतं सपल्लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्य
अवधूतविग्रहाः ( सत्यः ) दुरुत्सहवियोगं तं अन्वनैषुः ।
दक्षिणेनेति । अङ्गना दक्षिणेन पवनेन मलयानिलेन संभृतं जनितं सपल्लवं
चूतकुसुमं प्रेक्ष्यावधूतविग्रहास्त्यक्तविरोधाः सत्यो दुरुत्सहवियोगं दुःसहविरहं
तमन्वनैषुः । तद्विरहमसहमानाः स्वयमेवानुनीतवत्य इत्यर्थः ।
भाषार्थ—वसन्त में मलयपर्वत से आये हुए दक्षिणी पवन से आम्र वृक्षों में
पल्लव और बौर देखकर प्रेमिकाओं ने कामोन्मत्त होकर राजा से रूठना छोड़
दिया और उनके विरह में व्याकुल होकर स्वयं उन्हें ढूँढने लगीं ॥ ४३ ॥
ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दोलया प्रेङ्खयन्परिजनापविद्धया ।
मुक्तरज्जु निविडं भयच्छलात्कण्ठबन्धनमवाप बाहुभिः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—ताः स्वं अङ्कं अधिरोप्य परिजनापविद्धया दोलया मुक्तरज्जु
भयच्छलात् बाहुभिः निविडं कण्ठबन्धनं अवाप ।
ता इति । ता अङ्गनाः स्वमङ्कं स्वकीयमुत्सङ्गमधिरोप्य परिजनेनापविद्धया
संप्रेशितया दोलया मुक्तरज्जु त्यक्तदोलासूत्रं यथा तथा प्रेङ्खयंश्चालयन्भयच्छलात्पतन-
भयमिषाद्वाहुभिरङ्गनाभुजैर्निबिडं कण्ठबन्धनमवाप प्राप । स्वयंग्रहाश्लेषसुख-
मन्वभूदित्यर्थः ।
भाषार्थ—उन स्त्रियों को गोद में बैठाकर वह राजा अग्निवर्ण उन झूलों में
झूलने लगा । राजा ने एक बार झूले को झटका दिया तो उन स्त्रियों ने भय
का बहाना करके रस्सी को छोड़ दिया और राजा में लिपट गईं ॥ ४४ ॥
तं पयोधरनिषिक्तचन्दनैर्मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः ।
ग्रीष्मवेषविधिभिः सिषेविरे श्रोणिलम्बिमणिमेखलैः प्रियाः ॥ ४५ ॥