रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

एकोनविंशः सर्गः
६१९

गौरवादिति । जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद् गुरुत्वाद्धेतोः मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कांक्षितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुण्येन रूषितं छुरितम् अत एव नवदिवाचरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखविलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**वे यदि कभी मन्त्रियों के कहने-सुनने से उनके गौरववश प्रजाओं को अभिलषित दर्शन देते थे तो केवल झरोखे से एक पैर बाहर लटका देते थे, उनके मुख का दर्शन तो प्रजाओं को कभी नहीं मिलता था ॥ ७ ॥

तं कृतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमलात्मनखरागरूषितम् ।
भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**कोमलात्मनखरागरूषितम् नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् तं अनुजीविनः कृतप्रणतयः ( सन्तः ) भेजिरे ।

तमिति । कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुणेन रुषितं छुरितम् अत एव नवदिवाकरातपेन स्पृष्टं व्याप्तं यत्पङ्कजं तस्य तुलां साम्यतामधिरोहति प्राप्नोतीति तुलाधिरोहणम् । तं चरणमनुजीविनः कृतप्रणतयाः कृतनमस्काराः सन्तो भेजिरे निषेविरे ।

**भाषार्थ—**राजकर्मचारी उनके नखों की कान्ति वाले उस चरण का नमस्कार करके आराधना करते थे । जो सुबह के नवोदित सूर्य के प्रकाशमय लाल किरणों से भरे कमल के समान था ॥ ८ ॥

यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाश्र दीर्घिकाः ।
गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः स व्यगाहत विगाढमन्मथः ॥ ९ ॥

**अन्वयः—**विगाढमन्मथः सः यौवनोन्नतविलासिनी स्तनक्षोभलोलकमलाः तदम्बुभिः गूढमोहनगृहाः दीर्घिका व्यगाहत ।

यौवनेति । विगाढमन्मथः प्रोढमदनः सोऽग्निवर्णो यौवनेन हेतुनोन्नतानां विलासिनीस्तनानां क्षोभेणाघातेन लोलानि चञ्चलानि कमलानि यासां ताः तदम्बुभिस्तासां दीर्घिकाणामम्बुभिर्गूढान्यन्तर्हितानि मोहनगृणानि सुरतभवनानि यासु ताश्च दीर्घिका व्यगाहत व्यलोडयत् । स्त्रीभिः सह दीर्घिकासु विजहारेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**अत्यन्त कामासक्त वह राजा उन बावलियों में सुन्दर स्त्रियों के साथ विहार करता था जिनमें विलास गृह भी बने हुए थे । युवती विलासिनी स्त्रियों से ऊँचे-ऊँचे स्तन जब बावली के कमलों से टकराते थे तब वे कमल हिलने लगते थे ॥ ९ ॥