Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 663 of 735

Read in context
Page 663
६०४रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—उनके पीछे उनके अश्विनीकुमार के समान सुन्दर और सूर्य के समान तेजस्वी पुत्र राजा हुए, जिन्होंने सब देशों को जीतकर अपनी सेना और घोड़ों को समुद्र तट पर ठहराया, इसलिए वृद्धों ने उनका नाम व्युषिताश्व-बहुत दूर तक घोड़ों को ले जाने वाला-रखा ॥ २३ ॥

आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेर्विश्वसहो विजज्ञे ।
पातुं सहो विश्वसखः समग्रं विश्वम्भरामात्मजमूर्त्तिरात्मा ॥ २४ ॥

अन्वयः—तेन क्षितेः ईश्वरेण विश्वेश्वरं आराध्य विश्वसखः समग्रं विश्वम्भरां पातुं सहः आत्मजमूर्त्तिः आत्मा विजज्ञे ।

आराध्येति । तेन क्षितेरीश्वरेण व्युषिताश्वेन विश्वेश्वरं काशीपतिमाराध्योपास्य विश्वसहो नाम विश्वसखः समग्रं सर्वां विश्वम्भरां भुवं पातुं रक्षितुं सहत इति सहः क्षमः । पचाद्यच् आत्मजमूर्त्तिः पुत्ररूप्यात्मा स्वयमेव [ आत्मा वै पुत्रनामासि ] इति श्रुतेः । विजज्ञे सुषुवे । विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते । तथाह भगवान्पाणिनिः—‘‘ समां समां विजायते’’ इति ।

भाषार्थ—पृथ्वीपति उस व्युषिताश्व ने काशी विश्वनाथ की आराधना करके विश्वसह नामक पुत्र पाया, जो संसार में बड़े प्रिय हुए और जिन्होंने सम्पूर्ण पृथ्वी पर शासन किया ॥ २४ ॥

अंशे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरण्यनाभे तनये नयज्ञः ।
द्विषामसह्यः सुतरां तरूणां हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत् ॥ २५ ॥

अन्वयः—नयज्ञः सः हिरण्याक्षरिपो अंशे हिरण्यनाभे तनये जाते तरूणां सानिलः हिरण्यरेता द्विषां सुतरां असह्यः अभूत् ।

अंश इति । नयज्ञो नीतिज्ञः स विश्वसहः हिरण्याक्षरिपोर्विष्णोरंशे हिरण्यनाभे नाम्नि तनये जाते सति तरूणां सानिलो हिरण्यरेतो हुतभुगिव द्विषां सुतरामसह्योऽभूत् ।

भाषार्थ—उस नीतिज्ञ विश्वसह को हिरण्यनाभ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो साक्षात् विष्णु का अंश था, ऐसे पुत्र को पाकर विश्वसह शत्रुओं के लिए वैसे ही भयंकर हो गये जैसे वायु की सहायता पाकर वृक्षों के लिए अग्नि भयंकर हो उठती है ॥ २५ ॥

पिता पितृणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः ।
राजानमाजानुविलम्बिबाहुं कृत्वा कृती वल्कवान्बभूव ॥ २६ ॥

अन्वयः—पितॄणां अनृणः ( अतएव ) कृती पिता अन्ते वयसि अनन्तानि सुखानि लिप्सुः आजानुविलम्बिबाहुं तं राजानं कृत्वा वल्कलवान् बभूव ।