रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 599 of 735
Read in context५४० रघुवंशमहाकाव्ये
शशंस। ते द्विजाः श्रुत्वैनं कुशं कुलराजधान्याः साक्षात्स्वयमेव पतित्वे विषये वृत-
मभ्यनन्दन् पतित्वेन वृतोऽसीत्यपूजयन्। आशीर्भिरिति शेषः। अत्र गार्ग्यः—'दृष्ट्वा
स्वप्नं शोभनं नैव सुप्यात्पश्चाददृष्टो यः स पाकं विधत्ते। शंसेदिष्टं तत्र साधुर्द्वि-
जेभ्यस्ते चाशीर्भिः प्रीणयेयुर्नरेंद्रम्' । इदमपि स्वप्नतुल्यमिति भावः।
भाषार्थ—राजा कुश ने रात की वह आश्चर्यमयी घटना प्रातःकाल सभा में
ब्राह्मणों से कही। उन्होंने यह सुनकर उनकी प्रशंसा करते हुए कहा कि आप धन्य
हैं जिन्हें कुल राजधानी ने अपनी इच्छा से अपना पति चुना है ॥ २४ ॥
कुशावतीं श्रोत्रियसात् कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः।
अनुद्रुतो वायुरिवाभ्रवृन्दैः सैन्यैरयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥ २५ ॥
अन्वयः—स कुशावतीं श्रोत्रियसात् कृत्वा यात्रानुकूले अहनि सावरोधः
( सन् ) वायुः अभ्रवृन्दैः इव सैन्यैः अनुद्रुतः अयोध्याभिमुखः प्रतस्थे।
कुशावतीमिति। स कुशः कुशावतीं श्रोत्रियेषु छान्दसेष्वधीनां श्रोत्रियसात्।
"तदधीनवचने" इति सातिप्रत्ययः। "श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते" इति निपातः। 'श्रोत्रिय-
श्छान्दसौ समौ' इत्यमरः। कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः सान्तःपुरः सन् वायु-
रभ्रवृन्दैरिव सैन्यैरनुद्रुतोऽनुगतः सन्नयोध्याभिमुखः प्रतस्थे।
भाषार्थ—कुश ने कुशावती वेदपाठी ब्राह्मणों को सौंप दी और जैसे वायु
के पीछे-पीछे बादल चलते हैं वैसे ही पीछे चलने वाली सेना के साथ शुभ मुहूर्त
में वे अयोध्या के लिए चल दिये ॥ २५ ॥
सा केतुमालोपवना बृहद्भिर्विहारशैलानुगतेव नागैः।
सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवज्जङ्गमराजधानी ॥ २६ ॥
अन्वयः—केतुमालोपवना बृहद्भिः नागैः विहारशैलानुगता इव रथोदारगृहा
सा सेना तस्य प्रयाणे जङ्गमराजधानी इव अभवत्।
सेति। केतुमाला एवोपवनानि यस्याः स बृहद्भिर्नगैर्गजैर्विहारशैलैः क्रीडा-
शैलैरनुगतेव स्थिता रथा एवोदारगृहा यस्याः सा सेना तस्य कुशस्य प्रयाणे
जङ्गमराजधानी सञ्चारिणी नगरीवाभवद् बभूव।
भाषार्थ—यात्रा के समय चलती हुई कुशकी सेना चलती फिरती राजधानी
के समान लगती थी क्योंकि उसका ध्वजाओं वाला भाग लतावाले उपवनों के
समान लग रहा था बड़े-बड़े हाथी बनावटी क्रीड़ापर्वतों जैसे जान पड़ते थे और
रथ ऊँची-ऊँची अटारियों के समान लग रहे थे ॥ २६ ॥