रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

षोडशः सर्गः ५३५

निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः सञ्चरोऽभूदमिसारिकाणाम् ।
नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः ॥ १२ ॥

**अन्वयः—**निशासु भास्वत्कलनूपुराणां अभिसारिकाणां यः सञ्चरः अभूत् नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स शिवाभिः राजपथः वाह्यते ।

निशास्विति । निशासु भास्वन्ति दीप्तिमन्ति कलान्यव्यक्तमधुराणि नूपुराणि यासां तासामभिसारिकाणाम् । ‘कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका’ इत्यमरः । यो राजपथः सञ्चरत्यनेनेति सञ्चरः सञ्चारसाधनमभूत् । “गोचरसञ्चरवहव्रजव्यजापणनिगमाश्च” इत्यनेन घप्रत्ययान्तो निपातः । नदत्सु मुखेषु या उल्कास्ताभिर्विचितामिषाभिरन्विष्टमांसाभिः शिवाभिः क्रोष्ट्रीभिः स राजपथो वाह्यते गम्यते । वहरन्यो वहिधातुरस्तीत्युपदेशः ।

**भाषार्थ—**पहले रात के समय जिन सड़कों पर चमकते और मधुर ध्वनि करते हुए नूपुरवाली अभिसारिकाएँ चलती थीं पर आजकल वहाँ सियारिनें घूमती है जिनके मुख से चिल्लाते समय चिनगारियाँ निकलती हैं ॥ १२ ॥

आस्फालितं यत्प्रमदाकराग्रैर्मृदङ्गधीरध्वनिमन्वगच्छत् ।
वन्यैरिदानीं महिषैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम् ॥ १३ ॥

**अन्वयः—**यत् अम्भः प्रमदाकरैः आस्फालितं मृदङ्गधीरध्वनिम् अन्वगच्छत् तत् दीर्घिकाणां अम्भः इदानीं वन्यैः माहिषैः शृङ्गाहतं ( सत् ) क्रोशति ।

आस्फालितमिति । यदम्भः प्रमदाकराग्रैरास्फालितं ताडितं सत् जलक्रीडास्विति शेषः । मृदङ्गानां यो धीरध्वनिस्तमन्वगच्छदन्वकरोत् । तद्दीर्घिकाणामम्भ इदानीं वन्यैर्महिषैः कर्तृभिः शृङ्गैर्विषाणैराहतं सत्क्रोशति । न तु मृदङ्गध्वनिमनुकरोतीत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**नगर की जिन बावलियों का जल पहले जल-क्रीडा करने वाली सुन्दरियों के हस्ताहत मृदङ्ग की ध्वनि का अनुकरण करता था वह आज कल जङ्गली भैंसों की सींगों के चोटों से कान फोड़े डालता है ॥ १३ ॥

वृक्षेशया यष्टिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दापगमादलास्याः ।
प्राप्ता दवोल्काहतशेषबर्हाः क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वम् ॥ १४ ॥

**अन्वयः—**यष्टिनिवासभङ्गात् वृक्षेशया मृदंगशब्दापगमात् अलास्याः दवोल्काहत शेषबर्हाः क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वं भेजे ।

वृक्षेशया इति । यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात् वृक्षेशया । ‘अधि-